همان طور که اشاره در حوزه اخلاق تألیفات و پژوهش‌های متعددی در مورد صبر صورت گرفته است؛ اما در حوزه روانشناختی هر چند تلاش‌هایی صورت گرفته است، ولی به نظر می‌رسد این پژوهش‌ها نیاز به تکمیل و توسعه بیشتری دارند؛ از جمله این که در این زمینه لازم است روند شکل‌گیری صبر با توجه به مبانی بر گرفته از متون اسلامی نیز تبیین و روشن شود. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی و تحلیل محتوا[٢] تلاش می‌شود تا با تحلیل آیات و روایات مورد نظر، فرایند شکل‌گیری صبر تبیین گردد.

با توجه به توضیحاتی که بیان شد، سؤال اصلی پژوهش حاضر را چنین می‌توان مطرح کرد:

فرایند شکل گیری صبر با توجه به منابع اسلامی چگونه است؟

در ادامه، تعریف صبر و سپس فرایند شکل‌گیری آن با توجه به منابع اسلامی مورد بحث قرار می‌گیرد.

الف. تعریف صبر

بسیاری از لغت‌شناسان صبر را به معنای حبس می‌دانند.[٣] راغب در المفردات با بیان دیگر معنای صبر را «الإمساک فی ضیق؛ نگهداری در تنگنا ذکر می‌کند».[٤] در کتاب قاموس الفقهی لغه و اصطلاحاً نیز کلمات ثبات، حبس و منع به عنوان معانی صبر ذکر شده است.[٥]

در اصطلاح، تعریف‌های متعددی از صبر ارائه شده است. در ادامه چند نمونه ذکر می‌گردد:

_ جناب راغب بعد از بیان معنای لغوی صبر، معنای اصطلاحی آن را چنین
بیان می‌کند:

حبس النّفس علی ما یقتضیه العقل و الشرع، أو عمّا یقتضیان حبسها عنه؛[٦]

[١]. همان، ص٤-٥.

[٢]. «در تحلیل محتوا عناصر و مطالب مورد نظر گردآوری و طبقه‌بندی می‌شود و مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد» (تحقیق و پژوهش در علوم رفتاری، ص٧٧).

[٣]. عیون الحکم و المواعظ، ج‌٧، ص٧٠؛ صحاح اللغه، ج‌٢، ص٧٠٦؛ مجمع البحرین، ج‌٣، ص٣٥٨.

[٤]. المفردات فی غریب القرآن، ص٤٧٤.

[٥]. القاموس الفقهی لغة و اصطلاحا، ص٢٠٦.

[٦]. المفردات فی غریب القرآن، ص٤٧٤‌.