علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٢٢ - نظام امام شناسی شیخ مفید و باز خورد آن در حدیث پژوهی او
امام نمیشوند.[١]
جایگاه و مرتبت امام
شیخ مفید جایگاه امام را در مقایسه با انبیای سلف و ملائکه آشکار میسازد. او در گزارشی از آرای امامیه در این باره بیان میکند که برخی از امامیه با یقین بر آن رفتهاند که ائمۀ آل محمد٦ بر رسولان و انبیای پیشین، جز محمد٦ برتری دارند. گروهی دیگر برتری آنان بر همۀ انبیا، جز اولو العزم را پذیرفتهاند و برخی دو باور پیشین را نپذیرفته، به برتری تمامی انبیا بر ائمه باورمند شدهاند. به باور مفید، عقل را در نفی و اثبات این اقوال، مجالی نیست و در بارۀ هیچ یک از آنها اجماعی وجود ندارد.[٢].
در بارۀ برتری ائمه بر رسولان و انبیا از ملائکه، باور شیخ مفید همان باوری است که در بارۀ برتری ایشان بر رسولان و انبیای بشری داشت، اما در برتری ائمۀ آل محمد از دیگر ملائکه
[١]. المسائل العکبریة، ص٩٨-٩٩.
[٢]. اوائل المقالات، ص٧٠-٧١. مفید در گزارش دیدگاه امامیه در بارۀ تفضیل امیر المؤمنین بر انبیا نیز این همین اقوال آورده مینویسد: «بسیاری از متکلّمان امامیه بر آناند که به یقین انبیا از امیر المؤمنین برترند. بیشتر محدّثان و برخی از متکلمان امامی مذهب معتقدند که او از تمامی بشر، جز محمّد٦ برتر است. گروهی اندک میگویند نمیدانیم که او از انبیای پیشین برتر است، یا آن در یک رتبه قرار دارد یا پایینتر از آنان است، ولی بیشک محمد٦ از او برتر است و گروهی دیگر بر آناند که او از تمامی افراد بشر، جز انبیای اولو العزم برتر است (تفضیل أمیر المؤمنین، ص١٩). سپس ادلۀ باورمندان به تفضیل علی٧ بر تمامی انبیا را بی هیچ گونه نقدی میآورد. این ادله در سه دستۀ کلّی جای میگیرد: نخستین دلیل، ظاهر اعمال علی است (همان، ص٣٦-٣٧)؛ دومین دلیل، آیات و احادیثی است که در بارۀ میزان ثواب و جایگاه علی٧ آمده است؛ مانند آیۀ مباهله (همان، ص٢٠-٢٣)، این که پیامبر دوستی با علی را دوستی با خود و دشمنی با او را دشمنی با خود خواند (همان، ص٢٤-٢٦)؛ حدیث طائر مشوی (همان، ص٢٧-٢٨)، احادیث متّفق علیه و دالّ بر جایگاه علی٧ در آخرت (همان، ص٢٩-٣١)، برخی اخبار امامیه (همان، ص٣٢-٣٣) یا اهل سنّت (همان، ص٣٤-٣٥) در بارۀ مقامات علی٧ و دلیل آخر، منافع دینی که از رهگذر اعمال علی٧ حاصل شده است (همان، ص٣٧-٣٨). مفید هیچ گونه نقدی بر این ادله نیاورده است، امّا در عبارتی که در متن آورده شد، به صراحت میتوان فهمید که به این ادله توجه داشته، امّا در بارۀ آنها به جمعبندی قطعی و نهایی نرسیده است. از همین رو، عدم نقد ادلۀ برتری علی بر انبیای دیگر، جز محمّد، لزوماً به معنای پذیرش این دیدگاه نیست. مفید در جایی دیگر میگوید: «برتر دانستن امیر المؤمنین بر پارهای از انبیای سلف، از نظر عقلی محال نیست، سنّت با آن مخالفتی ندارد، قیاس آن را ردّ نمیکند و اجماع به بطلانش حکم نمیکند؛ چه بیشترینۀ شیعه بدان باور دارند و از ائمه هم روایاتی در این زمینه وجود دارد» (الفصول المختارة من العیون و المحاسن، ص٦٢). این گزاره برای بیان امکان عقلی این برتری، آن هم به صورت موجبۀ جزئیه گفته شده است و نمیتواند ملاک بودن عبارت منقول از اوائل المقالات را در هم شکند. البته در الفصول المختاره به هنگام بحث از عصمت ائمه و پیامبر اسلام مینویسد: «امّا پیامبر اسلام و ائمه از ذریۀ او، پس از نبوت و امامت دچار صغیرهای اعمّ از ترک واجب یا مستحب نشدهاند؛ چه بر حجّتهای پیشین برترند» (همان، ص١٠٤-١٠٣) که شاید به فضل برتری در ناحیۀ گسترۀ عصمت باشد، نه تمامی شؤون. شاهد بر این مطلب، آن که مفید خود در جایی اسماعیل٧ را از جهاتی برتر از علی٧ میانگارد؛ مانند نبوّت که علی فاقد آن است، یا وحی به واسطۀ نزول ملائکه (همان، ص٦٢).