است، دانسته می‌شود که علوم انتقالی همراه با تفصیل آن نبوده است؛ هر چند از این ویژگی و خصوصیت بهره‌مند بوده است که تحقق‌بخش و زمینه‌ساز و کانون آفرینش ابواب زیادی از علوم باشد. به بیان دیگر، لُب و جامع اصول[١] و سر شاخۀ علومی متعدد در اختیار امام علی٧ قرار گرفته است؛ عناوین و موضوعاتی که هر یک، دارای فروعات گسترده‌ای است و هر فرع از فروعات آن شامل فروعات متعدد دیگری است.[٢] این سخن با علوم مختلف _ که خاستگاه آنها با موضوع روشن و خاصی فراهم می‌شود _ کاملاً امکان پذیر است؛ چرا که مهم‌ترین امر در هر علمی، صادق بودن و حقیقت داشتن گزاره و موضوع ریشه‌ای و اصلی ابتدایی آن و ترتب صحیح مطالب و عناوین بعدی بر آن است، از همین رو، در روایات، تعبیر مفتاح مطرح شده است. امیرالمؤمنین٧ در این زمینه می فرماید:

ان فی صدری هذا لَعلما جماً علّمنیه رسول الله٦ لو أجد له حفظة یرعونه حق رعایته و یروونه عنی كما یسمعونه منی اذاً أودعتهم بعضه فیعلم به كثیراً من العلم. ان العلم مفتاح كل باب، و كل باب یفتح الف باب؛[٣]

همانا در سینه من علم فشرده‌ای هست که رسول خدا به من آموخته است. اگر نگاهبانانی بیابم که به شایستگی از آن مخافظت کنند و همان‌گونه که از من شنیده‌اند روایت کنند، بعض آن را به وی می‌سپارم که با همان اندک، علم زیادی یاد می‌گیرد.[٤] همانا علم کلید هر بابی است و هر بابی هزار باب دیگر می‌گشاید.

این بیان با روایاتی که به ازدیاد علم امام و یا تحدیث روزانه و ارتباط همه روزۀ ملائکه با ایشان تصریح دارند، نیز سازگارتر است.[٥] از همین رو، ابوبصیر وقتی از شیوع عقیده به

[١]. مؤید این گفتار روایاتی است که در آن راوی از بهره‌مندی عامه از دانش پیامبر٦ سؤال می‌کند و پیشوایان شیعه با تأیید کلی آن، به این تفاوت توجه می‌دهند که اصول و مبانی و فصل الخطاب دانش در نزد ایشان است و آنچه نزد دیگران است پراکنده و جزئی از دانش پیامبر است؛ به عنوان نمونه، حضرت می‌فرماید: «ان رسول الله قد انال فی الناس... و عندنا اهل البیت اصول العلم وعراه و ضیائه و اواخیه». یا در روایتی دیگر آمده است: «و عندنا معاقل العلم و فصل ما بین الناس» (ر.ک: بصائر الدرجات، باب نوزدهم، ص٣٦٣ و ٣٦٤؛ الاختصاص، ص٣٠٨).

[٢]. ر.ک: الخصال، ج١، ص١٢١، ح١١٣.

.[٥١٨] بصائر الدرجات، ص٣٠٥، ح١٢؛ الخصال، ج٢، ص٦٤٦، ح٢٩.

[٣]. در توضیح صدر این روایت مطالبی به تفصیل خواهد آمد.

[٤]. احادیث ابوابی از دو کتاب البصائر و الکافی گویای این مطلب هستند به عناوین این ابواب که نماینده احادیث آن است توجه فرمایید: «ان الأئمة محدثون مفهمون»، «ما تزداد الائمة و یعرض علی کل من کان قبلهم من الائمه رسول الله و من دونه من الائمه»، «فی الائمة أنهم یزدادون فی اللیل و النهار و لو لا ذلک لنفد ما عندهم»، «ان الائمة یزدادون فی لیلة الجمعه» و «لو لا أن الأئمة یزدادون لنفد ما عندهم».