آثار ديگر نيز تقريباً مطالب موجود در اين نوشته‌ها را به صورت مختصرتري بيان كرده‌اند؛ بجز محقق شوشتري كه كار مستقلي در اين باره ندارد، اما در كتاب‌هاي الاخبار الدخيلة و قاموس الرجال، به صورت پراكنده، نظر خویش را مطرح كرده‌ است. ايشان براي زيارت عاشورا سه طريق بيان كرده، بر این عقیده است که طريق دوم شيخ (طريق محمد بن خالد الطياسي) از نظر سند، موجه و قابل اسناد است. ايشان با تفكيك سند زيارت و سند قسمت اول حديث ـ كه ثواب زيارت را بيان مي‌كند ـ مي‌گويد كه يكي از طرق زيارت صحيح است، اما قسمت اول روايت (ثواب زيارت امام حسين٧ در روز عاشورا) مستند نيست و در طريقش اشكال وجود دارد. ايشان، پس از ذكر عباراتي از قسمت اول ـ كه آنها را امور منكره[١] مي‌نامد ـ مي‌گويد:

نفس زيارت را مي‌توان تصحيح كرد؛ چرا که صفوان نفس زيارت را از امام صادق٧ نقل كرده است و طرق صفوان قابل تصحيح است.[٢]

آیةالله سید موسی شبیری زنجانی نیز در پرسشی که از ایشان به عمل آمده است، به بررسی یکی از طرق زیارت عاشورا (طریق سوم) پرداخته‌ و آن را اثبات و تصحیح کرده‌ است.[٣] در بین بحث، به برخی از دیدگاه‌های ایشان اشاره کرده‌ایم.

بيان طرق حديث

زيارت عاشورا از طريق ابن‌قولويه در كامل‌الزيارات، به دو طريق، به دست ما رسيده است؛ يعني كامل‌الزيارات قديمي‌ترين كتاب موجود از قدماست كه در آن زيارت عاشورا نقل شده است. بعد از وي، شيخ طوسي نيز در كتاب مصباح اين زيارت را به دو طريق نقل كرده است كه يكي از طرق او، با كمي تسامح، مثل يكي از طرق ابن‌قولويه است. بنابراین، طرق زيارت عاشورا چهار طريق است و بقيه علماي گذشته از اين دو بویژه شيخ طوسي نقل كرده‌اند.

در اين قسمت به بيان اين طرق مي‌پردازيم:

قديمي‌ترين نقل

ابن‌قولويه در كامل‌الزيارات سند زيارت عاشورا را چنين بيان مي‌كند:

حدثني حكيم بن داود بن حكيم و غيره، عن محمد بن موسی الهمداني، عن محمد بن خالد الطيالسي، عن سيف بن عميرة و صالح بن عقبة، عن علقمه بن محمد الحضرمي و محمد بن إسماعيل، عن صالح بن عقبه عن مالك الجهني عن أبي‌جعفر الباقر قال: «هر كس امام حسين

[١]. مسند أحمد، ج٤، ص٣٣٢.

[٢] دانشجوي كارشناسي ارشد مذاهب اسلامي.

[٣]. زيارت عاشورا فوق الشبهات، ص٢٩.