شأن نزول‌نويسي از زمان‌هاي دور مرسوم بوده و در آن، ‌اسباب نزول آيات قرآن از معصومان: و صحابه نقل مي‌شده است كه در فهم آيات تأثير زيادي داشتند. از جمله مطالبي كه در كتاب‌هاي اسباب النزول و تفاسير در شأن نزول سوره انسان نوشته‌اند، اين است كه آيات ابتدايي اين سوره، پس از انفاق علي٧، فاطمه٣ و فضه نازل شده است.

اهل سنت و شيعه در اصل مطلب تقريباً اتفاق نظر دارند و تنها برخي ادعا كرده‌اند كه اين سوره مكي است تا آن را در مورد اهل بيت: ندانند؛ حال آن‌كه وجود اسير در مكه براي مسلمانان ممكن نبوده است.

اختلاف اساسي در جزئيات داستان انفاق است كه برخي روايات، آن را پس از نذر اهل بيت و شفا يافتن حسنين٨، در سه شب متوالي مي‌دانند كه اهل بيت تمام غذاي خود را به مسكين، يتيم و اسير بخشيدند و خود بدون غذا خوابيدند و تنها با آب افطار كردند و در پاداش آن، مائدة آسماني فرود آمد. اين دسته از روايات، سند متصلي ندارند و در دلالت نيز ضعيف‌اند، ولي آنچه علي بن ابراهيم در تفسير بيان داشته، امري ممكن، داراي سندي موثق و صحيح بوده و به صورت مرسل نقل شده است. اين روايت اشاره به نذر اهل بيت‌:‌و روزه و انفاق در يك شب و آن هم از حلواي مخصوصي مي‌كند و گوياي بيش از آن نيست. اعتقاد ما بر اين است كه بيش از اين، محصول نقل قصه‌گويان و روات غالي بوده كه خواسته‌اند با بال و پردادن به داستان، آن را عجيب جلوه دهند و به خيال خود بر فضيلت اهل بيت:‌ بيفزايند.

کلید واژه‌ها: شأن نزول، سوره انسان، اهل بيت:، انفاق، مائدۀ آسماني.

درآمد

آگاهي از اسباب نزول آيات و همچنين اسباب ورود احاديث در فهم آيات و روايات دخالت مستقيم دارد. و بدين جهت است كه از ديرباز علما بدين امر همّت گماشتند و كتاب‌هاي مستقلي در اسباب نزول به رشته تحرير درآورده‌اند كه از جمله آنهاست، اسباب النزول واحدي و اسباب النزول سيوطي. تفاسير نقلي و غير

[١] دکتری علوم قرآن و حدیث و استادیار دانشگاه تربیت معلم آذربایجان.