چنان كه خود قرآن مي‌فرمايد،[٣] پيامبر٦ نه تنها وظيفه ابلاغ قرآن را بر عهده دارد، بلكه موظف به بيان و تفسير آن نيز هست. در واقع، پيامبر٦ به عنوان مهم‌ترين مصدر و منبع تفسيري براي صحابه بودند.[٤] البته حضرت متناسب با فهم جامعه بسيط آن زمان ‌و در حّد نيازهاي عمومي و پرسش‌هاي مردم قرآن را تفسيرمي‌كردند‌.[٥] در اين دوران، تفسير قرآن در حدّ سؤال از معاني ظواهر آيات يا تفصيلات نعمت‌هاي بهشتي و عذاب‌هاي دوزخي يا تفصيلات ارث و نكاح و طلاق و طهارت و مانند اينهاست. آنچه از ابن عباس و ديگر مفسران صدر اسلام [از پيامبر٦] نقل شده، غالباً در همين سطح است. برخوردهاي بنيادين و تعمّق در آيات، از نظر كلامي، عرفاني و فلسفي بعدها رخ داده است.[٦] در تفسير بحرالعلوم در موارد عديده، كلام پيامبر٦ براي تبيين و تفسير آيات قرآن كريم مورد توجه و استفاده قرار گرفته است كه نمونه‌هايي از آن را ذيل آية ٧ سورة فاتحه، آية ٣١ سورة اسراء، آيه ٦ سوره مريم و... مي‌توان مشاهده كرد.

٣. تفسير قرآن به كلام صحابه، تابعان و ديگران

سخنان و روايات صحابه،[٧] تابعان[٨] و ديگر صاحب نظران از مهم‌ترين مصادر تفسيري سمرقندي در بحرالعلوم است و اين گونه سخنان، در تفسير وي فراوان يافت مي‌شود؛ به طوري كه در سراسر آن

[١]. همان؛ هدية العارفين، ج‌٢، ص٤٩٠.

[٢]. تفسير التفسير السمرقندي، ج١، ص٧٢ ـ ٧٣.

[٣]. همان.

[٤]. الإتقان في علوم القرآن،ج١، ص١١٤ ـ ١١٥.

[٥]. تفسير السمرقندي، ج٣، ص٤٢١، ٤٢٧، ٤٥٩، ٥٠٦، ٥٢٣، ٥٢٥.

[٦]. همان، ج‌٢، ص٤٣٦ ـ ٤٣٨.

[٧]. التفسير و المفسرون، ج١، ص٢٢٦.

[٨]. المفسرون، ص١٧٥.