اینجا جواب می‌دهند و می‌فرمایند: ذات علت تقدم دارد بر ذات معلول؛ یعنی آن حیثیت واقعی و عینی که در علت هست و ملاک علیت علت است، بر آن حیثیت معلول که ملاک معلولیت آن است، تقدم دارد. اینها متضایفین نیستند. متضایفین عرض‌اند. اضافه عرض است. ذات واجب الوجود از آن جهت که مبدأ و منشأ و خالق عالم است، بر عالم تقدم دارد و عالم از ذات واجب الوجود تأخر دارد. ولی واجب الوجود بما أنّه خالق للعالم چطور؟ (یعنی با صفت خالقیت.) این بحثی است که در الهیات بالمعنی الاخص مطرح می‌شود. در الهیات بالمعنی الاخص این مسأله مطرح می‌شود که صفات واجب بر سه قسم است: صفات حقیقیه، صفات اضافیه و صفات حقیقیه ذات اضافه. صفات حقیقیه حق عین ذات حق‌اند. صفات اضافیه صفاتی هستند که از نسبت میان ذات حق و اشیاء انتزاع می‌شوند، که اینها نمی‌توانند عین ذات حق باشند. صفات حقیقیه ذات اضافه در حقیقت دارای دو جنبه‌اند: از جنبه‌ای عین ذات حق‌اند و از جنبه دیگر نه.

حال می‌گوییم: علیت و معلولیت از آن جهت که متضایفین‌اند، نسبت میان علت و معلول‌اند و نسبت میان علت و معلول، متأخر از علت و معلول است. هر نسبت میان دو شیء، متأخر از طرفینش است. ما نسبتی میان علت و معلول انتزاع می‌کنیم و اسمش را می‌گذاریم علیت و معلولیت. این علیت و معلولیت که نسبت و اضافه‌ای است که ذهن ما انتزاع کرده، زائد بر ذات علت و معلول است. پس علت و معلول از آن جهت که میانشان این نسبت برقرار می‌شود، معیت دارند، ولی این جهت، حیثیت ذات علت و حیثیت ذات معلول نیست.

اضافه اشراقیه

اینجاست که به مطلب دیگری در باب علت و معلول می‌رسیم[١] . اضافه‌ای که تا الان

میان علت و معلول بیان کردیم یک اضافه مقولی است که انتزاع ذهن است، ولی در حاقّ واقع و نفس‌الامر امر دیگری برقرار است که از آن به «اضافه اشراقیه» تعبیر می‌کنند؛ می‌گویند: معلول به تمام هویتش از علت است؛ یعنی به تمام هویتش اضافه و تعلق به علت است. معلول عین تعلق به علت است، نه چیزی که تعلق دارد به علت. اضافه اشراقیه مثل اضافه

[١] . مرحوم آخوند اينجا اين مطلب را ذكر نكرده‌اند.