مرحوم آخوند می‌فرماید: اجمالا می‌توان این طور گفت که تقدم در همه موارد متساوی نیست، بلکه تقدم در بعضی از موارد مقدم است بر تقدم در بعضی از موارد دیگر. مثلا در تقدم بالعلیه و تقدم بالطبع مطلب همین طور است. علت تامه مقدم است بر معلول و علت ناقصه هم مقدم است بر معلول، ولی این دو تقدم مانند یگدیگر نیستند؛ یعنی تقدم در متقدم به تقدم بالعلیه، مقدم است بر تقدم در متقدم به تقدم بالطبع. به عبارت دیگر: اگر تقدم بالطبع تقدم است، تقدم بالعلیه به طریق اولی و اشد تقدم است.

مرحوم آخوند می‌فرماید: این مقدار را به طور اجمال می‌توان قبول کرد، اما اگر بخواهیم به طور دقیق مراتب میان اقسام تقدم را مشخص و آنها را درجه‌بندی کنیم، لایخلو من صعوبة. و لهذا قوم متعرض این قضیه نشده‌اند. بعد خود ایشان می‌فرماید : این مسأله از مهمات هم نیست و چنین نیست که اصلی بر آن متوقف باشد و نتیجه مهمی از آن به دست بیاید. بله، همان‌طور که گفتیم تشکیک میان بعضی از اقسام تقدم محرز است، مانند تقدم بالعلیه و تقدم بالطبع.

توضیح

اینجا مطلبی را به عنوان توضیح اضافه می‌کنیم: گفتیم که هر تقدمی ملاکی لازم دارد. اگر میان ملاکهای دو تقدم تشکیک بود اثبات تشکیک میان تقدمها هم ساده است. تقدم بالطبع تقدم بالوجود بود و تقدم بالعلیه تقدم بالوجوب، و ما قبلا گفتیم که الوجوب هو تأکد الوجود. پس نسبت ملاکهای این دو تقدم، تشکیکی است و قهرا خود این تقدمها هم نسبت تشکیکی دارند. ولی همان طور که مرحوم آخوند فرموده است، این مطلب را در بعضی از تقدمهای دیگر نمی‌توان ثابت کرد. مثلا اثبات اینکه در میان تقدم بالزمان و تقدم بالمکان و تقدم بالشرف کدام یک مقدم بر دیگری است، مشکل است.

نقل مطلبی از بهمنیار

بعد مرحوم آخوند مطلبی از بهمنیار در التحصیل نقل می‌کنند و توجیهی از شیخ اشراق