مقدم با صفت تقدمش وجود دارد مؤخر وجود ندارد، و در مرتبه‌ای که مؤخر وجود دارد مقدم وجود ندارد، در حالی که متقدم و متأخر متضایفان‌اند و باید در همان مرتبه‌ای که امشب مقدم بر فردا شب است ]، فردا شب مؤخر از امشب باشد.[ آیا امشب بالفعل مقدم است بر فردا شب یا بالقوه؟ اگر بگویید بالفعل مقدم است، می‌گوییم آیا فردا شب هم بالفعل مؤخر است از امشب؟ اگر بگویید بالفعل مؤخر است، می‌گوییم: وجود خود فردا شب بالقوه است، چطور تأخرش فعلیت دارد؟ پس تأخرش هم بالقوه است. بنابراین تقدم امشب بر فردا شب بالفعل است و تأخر فردا شب از امشب بالقوه است. پس چطور می‌گویید «لمتضایفان متکافئان قوةً و فعلا»[١] ؟

]تقدم و تأخر[ مثل ابوت و بنوت است. آیا در ابوت و بنوت چیز دیگری غیر از ذات أب و ذات ابن وجود دارد؟ نه، چیز دیگری وجود ندارد. البته در این بحثی نیست که در ابوت و بنوت مثل تقدم و تأخر ملاکی وجود دارد، ولی آیا ممکن است ابوت بالفعل باشد و بنوت بالقوه؟ نه، اگر ابوت بالفعل است بنوت هم بالفعل است و اگر ابوت بالقوه است بنوت هم بالقوه است.

پس خلاصه اگر می‌گویید «امشب بالفعل مقدم است بر فردا شب» فردا شب هم باید بالفعل مؤخر باشد از امشب. فردا شبی که وجود خودش بالقوه است چگونه می‌تواند بالفعل مؤخر از امشب باشد؟! اما اگر بگویید «امشب بالقوه مقدم بر فردا شب است و فردا شب هم بالقوه مؤخر از امشب است» می‌پرسیم آیا به فعلیت می‌رسد؟ لابد می‌گویید «به فعلیت می‌رسد». فردا شب که شد، فردا شب مؤخر از امشب است بالفعل، آنوقت آیا امشبِ معدوم، مقدم است بالفعل بر فردا شبِ موجود؟!

توجه داشته باشید که اشکال این است که در باب زمان و زمانیات، مقدم و مؤخر غیر قابل اجتماع‌اند و در ظرفی که مقدم بالفعل است، مؤخر بالقوه است و در ظرفی که مؤخر بالفعل است مقدم معدوم است. از طرف دیگر تقدم و تأخر به حکم اینکه متضایفین‌اند باید معیت داشته باشند. پس مقدم و مؤخر به این اعتبار که زمانی‌اند نباید معیت داشته باشند و به این اعتبار که متضایفین‌اند باید معیت داشته باشند. چگونه می‌توان جمع کرد

[١] . سؤال : اين تقدم و تأخر ذهنی است.استاد : اگر تقدم و تأخر ذهنی باشد، از قبيل قضايای ذهنيه می‌شود. آيا امشب در ذهن مقدم بر فرداشب است و فردا شب در ذهن مؤخر از امشب است، يا در خارج؟ در خارج. وقتی در خارج باشد ايناشكال وارد می‌شود.