امر دیگری که گفتم «حق بود در اینجا مرحوم آخوند آن را توضیح می‌داد» این است: مسأله حدوث جز با مسأله حرکت حل نمی‌شود. بنا بر نظریه کون و فساد، حدوثْ یک امر عرضی اتفاقی است؛ چون می‌گوییم این شیء به دلیل اینکه علتش در این زمان بوده وجودش مقارن شده است با یک «آن» که قبل از آن «آن» معدوم بوده است و زمان قبل ظرف عدمش بوده است و این «آن» زمان حدوثش است و زمان بعد از این «آن» هم زمان وجودش است. پس حدوث یک حادث یک امر عرضی اتفاقی می‌شود؛ یعنی اشیاء که موجود می‌شوند، از مقارنتی که با زمان دارند (زمان جزء وجود اشیاء نیست)، ]حدوث آنها[ انتزاع می‌شود. وقتی علت، این شیء را در این «آن» ایجاد کرد، قبل از این «آن» زمانْ ظرف عدمش بوده و بعد از این «آن» زمان می‌شود ظرف وجودش. حدوث یعنی این وجودی که فعلا زمان ظرف وجودش است و قبلا زمان ظرف عدمش بوده. پس حدوث از رابطه وجود شیء با یک امر مقارن به نام زمان انتزاع می‌شود. این بنا بر نظریه قدما بود.

ولی بنا بر نظریه مرحوم آخوند که همه چیز در طبیعت با حرکت توجیه می‌شود درست است که بگوییم «حدوث ذاتی وجود است»؛ اولا چون قائل به اصالت وجود هستیم می‌گوییم ماهیت این صفات را بالعرض و بالتبع دارد و آن که حادث است وجود است. بعد می‌گوییم: وجود در هر مرتبه از مراتب زمانی که قرار بگیرد آن مرتبه عین ذاتش و مقوم ذاتش است. بعد هم وجود زمانی یعنی وجود متجدد بالذات؛ یعنی وجودی که تجدد و حدوث عین حقیقت آن است. این است معنای اینکه حدوث ذاتی وجود است.

این مطلبی است که در لابلای حرفهای مرحوم آخوند در اینجا آمده است و مطلب خیلی خوبی است گو اینکه خود ایشان خوب این مطلب را تشریح نکرده‌اند.