مرحوم آخوند تشکیک را به عامی و خاصی تقسیم کرده؛ یعنی تشکیک مفهومی شیخ را قبول کرده و نوع دیگری که تشکیک خاصی باشد اضافه کرده. پس ایشان علی‌القاعده باید این طور بگوید: تقدم و تأخرها یا در عالم معانی و مفاهیم است[١] ،

و یا در باب حقایق وجودیه. اما مرحوم آخوند هم مطلب را به این صورت نگفته است.

حال باید ببینیم: آیا روی مبانی مرحوم آخوند می‌توانیم مطلب را تمام کنیم؟ ولی به هر حال اشکالی که در باب تقدم و تأخر زمانی گفتیم، به جای خود باقی است؛ یعنی چه حرف شیخ را بگوییم و چه حرف شیخ اشراق یا مرحوم آخوند، نمی‌توانیم مسأله زمان را با تشکیک حل کنیم. مثلا آیا می‌توانیم بگوییم «سعدی که بر حافظ تقدم زمانی دارد، به این معناست که سعدی در زمانی بودن، اشد یا اکمل از حافظ است»؟ نه، این حرفها در اینجا صدق نمی‌کند. پس به هر حال این اشکال به جای خود باقی است.

آیا تقدم و تأخر مشترک معنوی‌اند؟

حال می‌خواهیم مطلب دیگری را عرض کنیم که آنچه در این جلسه تکرار کردم برای ذکر این مطلب بود. آیا اطلاق تقدم بر همه اقسامش به نحو اشتراک معنوی است، یا در بعضی موارد به نحو اشتراک لفظی و مجاز است؟ تازه اگر اطلاق تقدم را به نحو اشتراک معنوی بدانیم، باز هر مشترک معنوی، یا متواطی است یا مشکک. حال آیا تقدم، یک کلی متواطی است یا یک کلی مشکک. آیا می‌توانیم بگوییم «بعضی از اقسام تقدم در تقدمْ بودن، بر بعضی دیگر مقدم‌اند و اولویت دارند»؟ یعنی آیا نفس تقدم هم بر مصادیقش به نحو تشکیک صادق است؟ بنابراین یک وقت مثلا در باب تقدم و تأخر مکانی می‌گوییم «این مکان مقدم بر آن مکان است» به این معنا که این مکان در قربش به آن نقطه نسبت به آن مکان تقدم دارد. این یک مسأله است. اما یک وقت ]در مقام مقایسه[ تقدم مکانی و تقدم زمانی می‌گوییم: «در تقدم بودن، تقدم زمانی مقدم است بر تقدم مکانی»؛ یعنی در اینجا هم نحوی تشکیک در کار است. این خودش مسأله جدیدی است که باید حل کنیم.

[١] . اين همان تقدم و تأخری است كه شيخ گفته.