الحادث؟» یعنی: آیا حدوث زمانی کیفیتی است زائد بر وجود حادث؟ مقصود از «کیفیت» معلوم است. اما معنی «زائد بودن چیزی بر چیزی» در اصطلاح فلاسفه مغایرت است. مثلا در باب وجود و ماهیت تحت عنوان «فی زیادة الوجود علی الماهیة» بحث بر سر این است که «آیا وجود مغایر با ماهیت است یا نه؟». در آنجا جواب می‌دهند که وجود در ذهن مغایر است با ماهیت و در خارج مغایر نیست، بلکه عین ماهیت است. پس مقصود از اصطلاح «زیاده» مغایرت است و نه چیز دیگر.

بنابراین اینجا سخن در این است که آیا حدوث کیفیتی است مغایر با وجود حادث؟ یعنی آیا هر جا که وجودی حادث می‌شود کیفیتی هم پیدا می‌شود به نام حدوث و آن کیفیت با وجود حادث مغایرت دارد؟ پس سؤال این است، و البته سؤال سخیفی هم هست و معلوم است که چنین نیست.

مرحوم آخوند می‌فرماید: بعضی از فضلا[١] بحث کرده‌اند که اصلا حدوث

چیست؟ آیا حدوث حادث همان وجود حادث است و حدوث یعنی وجود؟ اگر این طور باشد پس هر جا که وجود هست باید بگوییم حدوث هم هست، پس به وجود قدیم هم باید بگوییم حدوث. آیا حدوث عبارت است از عدمِ قبل از وجود و به آن عدم قبلی می‌گوییم حدوث؟ واضح است که این هم نیست و اگر این طور باشد باید هر عدمی را حدوث بنامیم. پس حدوث چیست؟ گفته است: حدوث عبارت است از مسبوقیت وجود شیء به عدم (این حرف درستی است)؛ یعنی آنجا که وجودی برای شیئی هست و عدمی برای آن شیء اعتبار می‌شود و این عدم تقدم دارد بر آن وجود و آن وجود تأخر دارد از این عدم[٢] ، به مسبوقیت وجود شیء به عدمش می‌گوییم حدوث. بنا بر این بیان وقتی میان وجود و عدم شیء رابطه سابقیت و مسبوقیت در کار بود، به مسبوقیت وجود شیء به عدمش می‌گوییم حدوث. در حقیقت می‌توان گفت ]حدوث[ نوعی اضافه است. بعد از آنکه شیء وجود پیدا کرد و عدمی هم برایش اعتبار کردیم و آن عدمِ اعتبارشده سبقی داشت بر این وجود و این وجود تأخری داشت از آن عدم، به این رابطه مسبوقیت وجود به عدم می‌گوییم حدوث.

حرف این بعض فضلا تا اینجا درست است، ولی بعد چیزی گفته که به قول مرحوم

[١] . ايشان از اين بعض فضلا اسمی نمی‌برد، ولی احتمالا از فضلای بعد از دوره خواجه نصيرالدينطوسی باشد، مثل همان شيرازيهای همشهری خودش از قبيل محقق دوانی و سيـد صدرالديندشتكـی و پسرش مير غياث‌الدين و خفری.

[٢] . به تقدم می‌گوييم سابقيت، و به تأخر می‌گوييم مسبوقيت.