ایشان در اینجا اشاره‌ای می‌کند به حرف کسانی که بنا بر اصالت ماهیت استدلال کرده‌اند و بعد هم می‌گوید: این حرف بنا بر مبنای آنها درست است، نه بنا بر مبنای ما.

حدوث، مناط احتیاج به علل مُعدّه است

ایشان در اینجا تعبیری به کار برده که شاید در جای دیگر به کار نبرده. البته اصل مطلب را در جای دیگر گفته ولی نه با این تعبیر. در باب قوه و فعل فصلی بود تحت این عنوان: فی أنّ کلّ حادث مسبوق بقوة و مادة تحملها. در آنجا گفتیم: هر حادث زمانی مسبوق است به قوه‌ای (یعنی یک استعداد)، و چون قوه عرض است (و از نوع اضافات هم هست نه از نوع کیفیات) و عرض نیازمند به موضوع و محل است، پس هر حادثی ]علاوه بر این[ که مسبوق به قوه است، مسبوق به محلی هم برای آن قوه است، که به آن محل می‌گوییم «ماده». پس هر حادثی مسبوق به یک استعداد قبلی زمانی است و مسبوق به یک حامل استعداد قبلی زمانی است. پس هر حادثی مسبوق است به یک ماده قبلی. بوته گندم ابتدابه‌ساکن در طبیعت به وجود نمی‌آید. باید یک چیزی باشد که قبلا استعداد این ]بوته گندم[ در آن وجود داشته باشد که بعد این صورت به آن افاضه شود؛ و آن هم مسبوق است به ماده قبلی و آن هم مسبوق است به ماده قبلی. فلاسفه ما به این ماده‌های قبلی می‌گویند «علل إعدادی» ]چون[ این ماده‌های قبلی شرط قابلیت قابل هستند؛ یعنی فقط قابلیت وجود را به شیء می‌دهند نه فعلیت وجود را. مثلا می‌بینیم که در عالم، نظام توالد و تناسل هست. در این نظام توالد و تناسل، پدری می‌بینیم. مادری می‌بینیم و ماده مَنَویه‌ای می‌بینیم. از نظر یک عالم طبیعی همینها علت است، ولی فیلسوف به اینها می‌گوید «علل مُعِدّه» نه علل موجِده. «اینها علل مُعِدّه‌اند» یعنی اینها فقط حرکاتی است که ماده را آماده می‌کند برای فعلیتی که از مافوق افاضه می‌شود. «أَفَرَأَیتُمْ ما تَحْرُثونَ. أَأَنْتُمْ تَزْرَعونَهُ أَمْ نَحْنُ الزّارِعونَ[١] »، «أَفَرَأَیتُمْ ما تُمْنونَ. أَأَنْتُمْ تَخْلُقونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقونَ[٢] ».

فلاسفه این علل مُعِدّه را علل بالعرض می‌نامند نه علل بالذات. آنها می‌گویند : علل

[١] . واقعه / ٦٣ و ٦٤.

[٢] . واقعه / ٥٨ و ٥٩.