متحرکآ، خودش هم باید متغیر باشد. پس اشکال حل نمی‌شود. ما به نوعی رابط احتیاج داریم که ]در آن[ اختلاف متحرک و حرکت، عقلی و تحلیلی باشد؛ یعنی فقط عقل بتواند آن را به متحرک و حرکت تحلیل کند. این گونه نیست که ]رابط[ چیزی باشد که فاعل آن را متحرک قرار دهد، بلکه چیزی است که فاعل خود آن را جعل می‌کند ولی نحوه وجودش به گونه‌ای است که از آن، حرکت انتزاع می‌شود. و این، چیزی غیر از جوهر نمی‌تواند باشد.

پس قدما می‌گفتند: رابط ]متغیر به ثابت[ حرکتی است که غیر از متحرکش می‌باشد و آن حرکت امری جاودانی است. آن حرکت، از آن جهت که جاوید است ثابت است، ولی از آن جهت که نسبت شیء متحرک با اشیاء دیگر به واسطه حرکت دائما و تدریجا عوض می‌شود، علت متغیرات است. پس ]این حرکت[ از آن جهت که ثابت است معلول ]امری [ثابت است و از آن جهت که متغیر است علت متغیرات است. مرحوم آخوند گفتند: چنین چیزی صحیح نیست.

اشکال

اینجا دو نوع اشکال به مرحوم آخوند وارد کرده‌اند که یکی از آنها ساده‌تر است و دیگری مهم‌تر. نوع اول این است[١] : این اشکالاتی که شما طرح می‌کنید و می‌گویید

«حرکت نمی‌تواند رابط باشد»، بنا بر انکار حرکت توسطیه و بنا بر این است که آنچه وجود دارد حرکت قطعی است که آنآ فآنآ معدوم می‌شود و حادث می‌شود، و الّا بنا بر نظریه حرکت توسطیه اشکال وارد نیست.

جواب

بله، مرحوم آخوند به حرکت توسطیه به آن نحوی که دیگران قائلند، قائل نیستند و درست هم هست. گو اینکه ایشان قائل به نوعی حرکت توسطیه است ولی این را که واقعا برای هر حرکتی یک واقعیت ثابت وجود داشته باشد که بتواند معلول امر ثابت باشد، قبول ندارد[٢] .

[١] . آقای طباطبايی هم اين نوع را ذكر كرده‌اند.

[٢] . ما اين مطلب را در گذشته بحث كرده‌ايم.