جامع مشترک در باب حدوث «مسبوقیت وجود شیء به عدمش» است و در باب قدم «مسبوق نبودن وجود شیء به عدمش». آنوقت حدوث زمانی یعنی مسبوق بودن وجود شیء به عدم زمانی شیء، و حدوث ذاتی یعنی مسبوق بودن وجود شیء به عدمی که غیر از عدم زمانی است که فعلا اسمش را می‌گذاریم عدم ذاتی. قهرا قدم ذاتی یعنی مسبوق نبودن وجود شیء به عدمش، البته از این باب که اصلا عدم ندارد، نه اینکه عدمی دارد ولی آن عدم، سابق بر وجودش نیست.

حدوث ذاتی

حدوث ذاتی مطلبی است که فلاسفه آن را مطرح کرده‌اند و شاید هم از فارابی شروع شده باشد. اینجا مرحوم آخوند می‌فرماید: ]حکما[ در باب حدوث ذاتی دو تقریب دارند. وقتی ایشان وارد تقریب حدوث ذاتی می‌شود می‌بینید از آن تعریفی که بیان کردند، به کلی عدول کرده‌اند و همان چیزی را که ما از خارج گفتیم طرح کرده‌اند. آنچه که خود ایشان گفت، احتیاجی به تقریب ندارد. ایشان فرمود: «قدم یعنی کون وجود الشیء مستندآ إلی ذاته و حدوث یعنی کون وجود الشیء مستندآ إلی غیره». این دیگر احتیاج به اثبات ندارد و امر واضحی است. بنا بر اصل علت و معلول و اثبات واجب، همین قدر که بگوییم «در عالمْ علت و معلولی و علة العللی هست» علة العلل وجودش مستند به ذات خودش است و غیر او وجودش مستند به غیر ذات خودش است. این مطلب احتیاجی به توضیح ندارد. آنجا به کلمه «استناد» تکیه شده و استناد یعنی همان علیت.

]ولی اینجا[ مرحوم آخوند در مقام اثبات حدوث ذاتی همان مطلبی را می‌گوید که دیگران گفته‌اند و ما گفتیم، و آن تعریف خودشان کأن لم یکن است؛ یعنی ]می‌فرماید : [حدوث ذاتی یعنی مسبوق بودن وجود شیء به عدمش ولی نه عدم زمانی، و قدم ذاتی هم یعنی مسبوق نبودن وجود شیء به عدمش.

در اینجا مرحوم آخوند می‌فرماید: حال به چه تقریبی می‌توان برای اشیاء حدوث ذاتی را ثابت کرد؟ غیر از ذات واجب همه اشیاء، اعم از اینکه حادث زمانی باشند یا قدیم زمانی، حادث ذاتی‌اند. بیان این مطلب چیست؟

بیان اول در حدوث ذاتی

می‌فرماید: دو بیان در اینجا هست. بیان اول این است :