تشکیک درست است، بلکه در بعضی کلی‌های ذاتی هم تشکیک درست است. همان طور که صدق ابیض بر اجسام علی‌السویه نیست، صدق بیاض هم بر انحاء بیاض علی‌السویه نیست، در حالی که بیاض نسبت به افراد بیاض کلی ذاتی است. پس معلوم می‌شود این حرف که گفتید «در کلی‌های ذاتی تشکیک نیست پس در ماهیت تشکیک نیست» صحیح نیست. پس شیخ اشراق این حرف را که :

المیز إما بتمام الذات أو بعضها أو جا بمنضمات[١]

باطل کرد و گفت: ممکن است تمایز میان دو شیء در خود ذات باشد؛ یعنی دو شیء می‌توانند در نفس وجدان ذات تفاوت تشکیکی داشته باشند.

بالنقص و الکمال فی المهیة أیضآ یجوز عند الإشراقیة[٢]

مبنای مرحوم آخوند در تشکیک

مرحوم آخوند مسأله دیگری را مطرح کرد و گفت: حرف امثال شیخ که گفته‌اند «تشکیک فقط در کلی‌های عرضی است» درست نیست و همچنین حرف شیخ اشراق که گفته «در بعضی از مواردْ تشکیک در نفس ماهیت است» درست نیست؛ نوع دیگری تشکیک وجود دارد که می‌توان اسم آن را تشکیک ذاتی گذاشت، ولی این تشکیک، در حقیقت و ذات وجود است، نه در معانی ذهنی از قبیل ماهیت؛ یعنی در این تشکیک چنین نیست که یک ماهیت در صدقش بر افرادْ مشکک باشد، بلکه حقیقت وجود در متن واقعیتش قابل شدت و ضعف است.

لازمه مبنای شیخ اشراق

حال با توجه به پیوندی که ما میان بحث تشکیک منطق و بحث تقدم و تأخر برقرار کردیم، علی‌القاعده شیخ اشراق باید بگوید «تمام تقدم و تأخرهای عالم برمی‌گردد به تشکیک در ماهیت» ولی ایشان این مطلب را در اینجا نگفته.

[١] . منظومه، مقصد اول، فريده اولی. يعنی: تمايز ميان دو شیء يا به تمام ذات است يا به بعض ذات يا بهضمائم و مشخِّصات.

[٢] . منظومه، مقصد اول، فريده اولی.