بله، در این فصل مرحوم آخوند در ضمن به نکته‌ای اشاره کرده که اگر مقداری آن را توضیح می‌داد خیلی خوب بود. آن نکته این است: مرحوم آخوند می‌گوید : «حدوث حادث، ذاتی حادث است». قائل به اصالت ماهیت نمی‌تواند چنین حرفی بزند؛ چون قائل به اصالت ماهیت می‌گوید: الف نبود و بعد وجود پیدا کرد و وجودش از علیت ج برای آن انتزاع می‌شود؛ یعنی وقتی ج الف را اعطا کرد، بعد از تعلق علت به این معلول، وجود الف انتزاع می‌شود. چنین کسی نمی‌تواند بگوید «حدوثْ ذاتی الف است» چون ذاتیات ماهیت جنس و فصل است و حدوث اصلا نمی‌تواند ذاتی ماهیت الف باشد. اما قائل به اصالت وجود لا اقل این امکان را پیدا می‌کند که بگوید حدوث، ذاتی بعضی از مراتب وجود است.

مرتبه هر وجودی مقوّم ذات آن است

ولی این هم کافی نیست و باید یک اصل دیگر هم اضافه شود. آن اصل دیگر که ایشان به آن هم اشاره کرده‌اند، مسأله مراتب وجود است[١] . مسأله مراتب وجود که از عالیترین و عمیقترین و دقیقترین و مفیدترین بحثهای فلسفی است، این است که در عالم وجود هر موجودی در هر مرتبه‌ای که هست، آن مرتبه مقوِّم وجود آن موجود است؛ یعنی وجود هر موجودی، با بودن آن موجود در مرتبه‌ای که هست یکی است. موجودات مراتب طولی و عرضی دارند، یکی علت است و دیگری معلول، یکی در زمان قبل است و دیگری در زمان بعد، یکی در این قسمت عالم قرار گرفته و دیگری در قسمت دیگر عالم. اینچنین نیست که موجودات، وجود و هستی و حقیقتشان چیزی باشد و مرتبه‌شان چیز دیگری؛ یعنی این گونه نیست که اول موجودات را خلق کرده باشند و بعد آنها را در مراتبشان قرار داده باشند. مراتب وجود نظیر مراتب اعداد است. همان طور که هر عددی ذاتش و مرتبه و جایش یکی است و نبودن هر عددی در مرتبه‌اش مساوی است با نبودن خودش، مراتب وجود هم همین طور است. پس مرتبه هر وجودی مقوم ذات آن است.

[١] . ما اين اصل را مكررا در همين درس و در جاهای ديگر بيان كرده‌ايم.