می‌گوییم هم وجود دارد و هم وجود ندارد؛ یعنی به نحوی وجود دارد و به نحوی وجود ندارد. زوجیت وجود ندارد چون آنچه در خارج وجود دارد اربعه است و شما نمی‌توانید غیر از خود اربعه چیز دیگر و عینیت خارجی دیگری به نام زوجیت پیدا کنید. اما در عین حال زوجیت وجود دارد به این معنا که همین اربعه، در خارج متصف به زوجیت است؛ یعنی اربعه نحوه وجودی دارد که وقتی این نحوه وجود به عالم ذهن می‌رود، ذهن برای او عنوان زوجیت را انتزاع می‌کند و همین ذاتی که در خارج مصداق اربعه است مصداق زوجیت هم هست. اما ذهن شما از ثلاثه نمی‌تواند زوجیت انتزاع کند.

پس این حرف که «تقدم در اجزاء زمان، حقیقی نیست به دلیل اینکه اجزاء زمان کثرت حقیقی ندارند» غلط است. درست است که اجزاء زمان کثرت حقیقی ندارند و زمان متصل واحد است، ولی این متصل واحد منشأ انتزاع این کثرت و منشأ انتزاع این تقدم و تأخر است.

اشکال

در اینجا مرحوم آخوند اشکالی را مطرح می‌کند و به جواب از آن می‌پردازد. این اشکال اشکال مهمی است و علمای اصول و فقه هم آن را مطرح کرده‌اند[١]

اشکال این است: میان مفهوم تقدم و مفهوم تأخر چه نسبتی است؟ همه قبول دارند که این دو متضایفین هستند و نیز همه قبول دارند که المتضایفان متکافئان قوةً و فعلا؛ یعنی دو امر متضایف، از نظر بالقوه بودن و بالفعل بودن همدوش یکدیگرند؛ یعنی اگر یکی بالقوه است دیگری هم بالقوه است و اگر یکی بالفعل است دیگری هم بالفعل است. همچنین المتضایفان متکافئان ذهنآ و خارجآ؛ یعنی از جهت ذهنی بودن و خارجی بودن هم همدوش یکدیگرند؛ اگر یکی از آن دو ذهنی است دیگری هم در همان مرتبه ذهنی است و اگر یکی خارجی است دیگری هم در همان مرتبه خارجی است.

حال این مسأله به این صورت مطرح است که شما می‌گویید «امشب مقدم بر فردا شب است»؛ آیا این حرف درست است یا درست نیست؟ معلوم است که درست است. پس میان امشب و فردا شب رابطه تقدم و تأخر است. حال آیا امشب، در ظرفی که وجود دارد مقدم بر فردا شب است یا در وقتی که معدوم است؟ در وقتی که وجود دارد. در مرتبه‌ای که

[١] . اين اشكال در مكاسب به مناسبتی مطرح شده و محشّين به آن پرداخته‌اند.