رساله وحدت از ديدگاه عارف و حکيم - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٣٥ - و اقسام خمسه قيامت عنوان صفحه مضاهات بين وحدت و كثرت و بين مربعات وفقى
يك از مربعات وفقى با همه كثرت اعداد مشتمل بر وحدت در عين كثرت است وحدتى را كه عارف گويد همين است كه وجود را واحد شخصى مى داند يعنى حق را واحد به وحدت حقه حقيقيه مى داند يعنى وحدت مطلقه منزه از اطلاق و تقييد نه اطلاق در مقابل تقييد كه خود تقييد است بلكه مطلق است به اطلاق احاطى صمدى عينى كه جميع كلمات وجوديه شجون شئون ذاتيه حق و ظهورات نسب اسمائيه حق اند , هوالاول و الاخر و الظاهر و الباطن و هو بكل شى ء عليم
از اين معناى منيع در صحف عارفان بالله تعبير به وحدت وجود مى شود يعنى وجود صمد حق كه وجود مطلق و مطلق وجود است كه او را نه مبدا متصور است و نه منتهى و نه ثانى تا ثانى را ضد وند و شريك و مثل و از اين گونه عبارات اعتبار كنى و از اين معنى رفيع در زبر اقدمين به بسيط الحقيقه كل الاشياء يا الحق سبحانه وجود غير متناه تعبير شده است و به لسان قرآن مجيد الصمد است و به تفسير ائمه دين عليهم السلام كه الواح ارواحشان محال ارقام اقلام الهامات حقانى مى باشد : الصمد الذى لا جوف له آن كه اجوف است صمد نيست و در روايتى به ملائكه اطلاق صمد شده است و لكن صمد حق هو الله احد الله الصمد است
اين است معنى صدق و حق وحدت وجود كه در كلمات مشايخ اهل توحيد سائر است و لسان صدق برهان صديقين بدان ناطق است نه چنانكه متقشفين و متوغلين در كثرت پندارند كه ان بعض الظن اثم
نكته ها چون تيغ پولاد است تيز *** گر ندارى تو سپر وا پس گريز
پيش اين الماس بى اسپر ميا *** كز بريدن تيغ را نبود حيا
كرده اى تاويل حرف بكر را *** خويش را تاويل كن نى ذكر را
آدم اولياء الله و برهان الموحدين حضرت وصى عليه السلام فرمود :
داخل فى الاشياء لا كشى ء داخل فى شى ء و خارج من الاشياء لا كشى ء خارج من شى ء ( ٢٤ )
و فرمود :
توحيده تمييزه عن خلقه و حكم التمييز بينونه صفه لا بينونه عزله ( ٢٥ )
و فرمود :
و البائن لا بتراخى مسافه , بان من الاشياء بالقهر لها و القدره عليها و بانت الاشياء