رساله وحدت از ديدگاه عارف و حکيم - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٨٨ - اول ما صدر عن الله تعالى و اول ما خلق الله

همين است كه صدر قونوى افاده فرمود

اين وجود منبسط را كه صادر نخستين است عماء گويند , در سنن ابن ماجه باسنادش از ابى رزين عقيلى روايت كرده است :

قال : قلت يا رسول الله اين كان ربنا قبل ان يخلق خلقه ؟ قال : كان فى عماء

و فى مسند ابن حنبل بعد قوله و ما فوقه هواء , ثم خلق عرشه على الماء ( ٥٩ )

و در جامع ترمذى بعد از و ما فوقه هواء , و خلق عرشه على الماء ( ٦٠ )

صدرالمتالهين در همان فصل نامبرده گويد :

اول ما نشا من الوجود الواجبى الذى لا وصف له ولا نعت الا صريح ذاته المند مج فيه جميع الحالات والنعوت الجماليه والجلاليه باحديته وفردانيته , هو الوجود المنبسط الذى يقال له العماء الخ ( ٦١ )

در حديث عماء خلق پس از وجود منبسط مسمى به عماء است و شيخ اكبر در باب ششم فتوحات به هباء نيز تعبير كرده است و گفت :

هذا اول موجود فى العالم وقد ذكره على بن ابى طالب رضى الله عنه وسهل بن عبدالله التسترى رحمه الله وغير هما من اهل التحقيق اهل الكشف والوجود

حكيم بزرگوار اقدم انكسيمانسAnaximene ) ) ملطى ( متولد حدود ٥٤٠ ق م ) صادر نخستين را تعبير به عنصر كرده است و آنرا بر عقل مقدم داشت و برخى از حكماى پيشين يونان عنصر را به اول موصوف كرده اند اعنى عنصر اول گفته اند , صدرالمتالهين در جواهر و اعراض اسفار از انكسيمانس چنين نقل كرده است :

ابدع الواحد بوحدانيته صوره العنصر ثم العقل انبعث عنها ببدعه البارى فرتب العنصر فى العقل الوان الصور على قدر ما فيها من طبقات الانوار واصناف الاثار وصارت تلك الطبقات صور اكثيره دفعه واحده كما يحدث الصور فى المرآه الصقيله بلا زمان ولا ترتيب بعض على بعض غير ان الهيولى لا يحتمل القبول دفعه واحده الا بترتيب زمان فحدثت تلك الصوره فيها على الترتيب ( ٦٢ )

يعنى حق تعالى بوحدانيت خود صورت عنصر را ابداع فرمود سپس عقل از آن عنصر با بداع بارى منبعث شد , عنصر در عقل الوان صور را بر قدر طبقات انوار واصناف آثار ترتيب داد و اين طبقات يكبار صور كثير گرديدند چنانكه حدوث صور در مرآت بدون زمان