اهم معارف در معرفت وسائط فيض الهى معرفت نفس انسانى است , بلكه معرفت نفس قلب و قطب جميع مباحث حكميه , و محور تمام مسائل علوم عقليه و نقليه و اساس همه خيرات و سعادات است و معرفت آن اشرف معارف چون جنس اين گوهر نفيس شناخته شود , صولت انكار در اينگونه مسائل ضرورى نظام احسن ربانى مبدل به دولت اقرار مى گردد

و مطلب عمده همين است كه اين بزرگترين كتاب الهى به نام انسان را فهميده ورق نزده ايم , و به مطالعه مطالع كلمات و آيات آن بسر نبرده ايم , و از آن در همين حد عادى غاذى و نامى و متحرك بالاراده آگاهى يافته ايم

غرض اين است كه در راه اعتلاى به معارج مقامات انفسى , و وقوف به مواقف اين صحيفه الهى بايد استاد خدمت كرد , استادى سفر كرده و زبان فهم من هم مدعى نيستم كه عهده دار تحديد حقيقى و تعريف واقعى آن هستم , و لكن از استمداد انفاس قدسى اولياى حق , با بضاعت مزجاتم در حد استطاعت و وسع , به وصف اسم و رسم آن مى پردازيم , و در ارتباط با موضوع شريف بحث , هدايائى كه برخى از نتائج بحث است اهداء مى نماييم ان الهدايا على مقدار مهد يها

انسان يك حقيقت ممتد از فرش تا عرش است كه ما جعل الله لرجل من قلبين فى جوفه , مرتبه نازل او بدن اوست كه در اين نشاه بدن عنصرى اوست كه با همين وصف عنوانى بدن در حقيقت روح متجسد است , و ان شئت قلت گوهرى جسمانى است كه به اوصاف جسم چون شكل و صورت و كيفيت و كميت و غيرها متصف است

روح او گوهرى نورانى است كه از مشاين طبيعت منزه است , و آنرا مراتب تجرد برزخى و عقلانى و فوق تجرد عقلانى است كه حديقف ندارد , و در هر مرتبه حكمى خاص دارد و در عين حال احكام همه مراتب , ظهور اطوار وجودى اوست , ما لكم لا ترجون لله وقارا وقد خلقكم اطورا

مرتبه نازله آن محاكى مرتبه عاليه اوست چنانكه در سلسله طوليه وجود هر دانى ظل عالى است و نشاه اولى مثال نشاه اخرى است و لقد علمتم النشاه الاولى فلولا تذكرون از صادق آل محمد ( ص ) ماثور است كه

ان الله عز وجل خلق ملكه على مثال ملكوته , واسس ملكوته على مثال جبروته