رساله وحدت از ديدگاه عارف و حکيم - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦١ - تميز تشكيك عارف و حكيم

بر همين امر است , و تفاوت در امر وجود در نفس وجود نيست بلكه در ظهور خواص او از عليت و معلوليت در علت و معلول است , و به اين كه قائم به نفس خود است در جوهر , و غير قائم به نفس خود است در عرض , و به شدت ظهور در قارالذات و ضعف آن در غير قارالذات است

چنانكه تفاوت بين افراد انسان در نفس انسان نيست بلكه به حسب ظهور خواص انسانيت در افراد انسان است پس اگر تفاوت يعنى تفاوت ظهورى , مخرج وجود از عين حقيقت افرادش باشد بايد تفاوت افراد انسان به حسب ظهور مذكور مخرج انسانيت از عين حقيقت افرادش باشد و حال اين كه تفاوتى كه بين افراد انسانيت است مانند آن در افراد موجودات ديگر ممكن نيست

لذا بعضى از آنها به حسب مرتبه اعلى و به حسب مقام اشرف از ملائكه است , و بعضى از آنها به رتبت اسفل و به حال اخس از حيوانست كما قال الله تعالى : اولئك كالانعام بل هم اضل , و قال : لقد خلقنا الانسان فى احسن تقويم ثم رددناه اسفل سافلين , و به همين جهت است كه يقول الكافر يا ليتنى كنت ترابا

اين قدر در رد قول به تشكيك در حقيقت وجود براى اهل استبصار كافى است و كسى كه خداوند چشم بصيرت او را منور گردانيد و آنچه را كه گفته شد فهميد و در آن امعان نظر كرد از رفع شبهه هاى وهميه و معارضات باطله عاجز نيست , والله المستعان و عليه التكلان

تميز تشكيك عارف و حكيم

تبصره : تشكيك در صحف كريمه مشايخ عرفان نيز معنون است و لكن با اصطلاح حكيم مشائى بلكه با تشكيك به نظر صاحب اسفار , فقط اشتراك لفظى دارد زيرا تشكيك در مرآى فؤاد عارف و مشهد شهود او به معنى سعه و ضيق مجالى و مظاهر حقيقت واحده است , يعنى تشكيك در ظهوراتست نه در حقيقت وجود و به نظر صاحب اسفار تشكيك به معنى اختلاف مراتب به شدت و ضعف و كمال و نقص و تقدم و تاخر و اوليت و ثانويت و اولويت و عدم آن در وجود است

خلاصه اين كه به راى مشاء , تشكيك در حقائق متباينه موجودات است و به نظر صاحب اسفار در حقيقت وحده ذات مراتب و در مشهد عارف در حقيقت واحده شخصيه