رساله وحدت از ديدگاه عارف و حکيم - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٩ - كلمات قصار تنى چند از مشايخ عظام در معرفت حق سبحانه

و معنى الرؤيه الوارده فى الاخبار العلم , و ذلك ان الدنيا دار شكوك و ارتياب و خطرات فاذا كان يوم القيامه كشف للعباد من آيات الله و اموره فى ثوابه و عقابه ما يزول به الشكوك و يعلم حقيقه قدره الله عز و جل , و تصديق ذلك فى كتاب الله عز و جل : لقد كنت فى غفله من هذا فكشفنا عنك غطائك فبصرك اليوم حديد

مثل آن جناب تفوه بفرمايد كه حقائق صادره از وسائط فيض الهى را به عذر خشيت جهال ترك گفته ايم معجب است وانگهى اگر نيكبختى قابل , بمقامى نائل آيد كه قيامت او قيام كند و كشف غطاء او را حاصل آيد و به همان معنى رؤيت كه افاده فرموده است بلكه به معناى ارفع از آن واصل آيد چه منعى متصور است چرا نفوس مستعده از مادبه ها و مائده هاى آسمانى كه به حقيقت مصاديق نزلا من غفور رحيم اند محروم بمانند , اگر گفتنى نمى بودند گفته نمى شدند , و حضرت شيخ مفيد را بر آن جناب در چند موضع كتاب تصحيح الاعتقادات انتقاداتى است از آن جمله اين كه و ل اقتصر على الاخبار و لم يتعاط ذكر معانيها كان اسلم له من الدخول فى باب يضيق عنه سلوكه

حق سبحانه بدان معنى كه بر وحدت شخصيه ذات مظاهر منزه از حدين تعطيل و تشبيه محقق است , موضوع بحث صحف عرفانيه است , و ان شئت قلت آن حقيقت واحده مطلق وجود است اما مطلقى به اطلاق احدى صمدى عينى از حيث ارتباط او به عالم و انتشاء عالم از او , لذا عارف در عين حال كه گويد :

نديم و مطرب و ساقى همه اوست *** خيال آب و گل در ره بهانه

نيز گويد :

برو اين دام بر مرغ دگر نه *** كه عنقا را بلند است آشيانه

و يا گويد :

عنقا شكار كس نشود دام باز چين *** كاينجا هميشه باد به دست است دام را

اين توحيدى است منزه از تنزيه و تشبيه كه حق توحيد و توحيد حق است نه چنانكه در كتب رائج حكيمان مشاء آمده است كه تنزيهى عين تشبيه است اين كلام كامل مروى از صادق آل محمد ( ص ) است كه : الجمع بلا تفرقه زندقه , والتفرقه بدون الجمع تعطيل و الجمع بينهما توحيد

حكيم متاله مولى على نورى در تعليقاتش بر شرح صدرالمتالهين بر توحيد اصول