قاعده فراغ وتجاوز - حسينى خواه، سيدجواد - الصفحة ٤٤ - ٦- اخبار و روايات

پرسيدم: اگر در حال ركوع در قرائت نماز شكّ كند؟ امام عليه السلام فرمودند: به شكّش اعتنا نكند و بنا را بر انجام آن بگذارد.

پرسيدم: اگر در حالى كه ذكر سجده مى‌گويد، در ركوع شكّ نمايد؟ امام عليه السلام فرمودند: به شكّش اعتنا نكند و نمازش را ادامه دهد.

امام صادق عليه السلام پس از پاسخ به سؤالات زراره يك ضابطه كلّى ارائه فرموده و مى‌فرمايند: «اى زراره، اگر از عملى يا جزئى از عمل خارج شدى و داخل در جزء بعدى شدى و در انجام جزء قبلى شكّ كردى، به شكّ خود اعتنا نكن و اثرى بر آن شكّ مترتّب نمى‌شود».

كلمه‌ى‌ «شي‌ء» مذكور در اين ضابطه كلّى عموميّت دارد؛ هم «جزء العمل» را شامل مى‌شود- كه بر قاعده‌ى تجاوز دلالت دارد- و هم «كلّ العمل» را در بر مى‌گيرد- كه بر قاعده‌ى فراغ دلالت خواهد داشت-.

نكته ديگرى كه از اين روايت استفاده مى‌شود، آن است كه بين فقها اختلاف شده كه آيا در جريان قاعده‌ى فراغ و تجاوز، علاوه بر خروج، دخول در غير نيز شرط است يا آن كه مجرّد انصراف و فراغ از عمل كافى است؟

سه روايت گذشته بيان مى‌كردند كه مجرّد انصراف و فراغ از عمل كافى است؛ امّا اين روايت دلالت مى‌كند كه دخول در غير نيز براى جريان قاعده لازم است و صرف فراغ و انصراف از عمل كفايت نمى‌كند.

٥) و عنه- [الحسين بن سعيد]- عن صفوان، عن إبن بكير، عن محمّد بن مسلم، عن أبي جعفر عليه السلام، قال: «كلّما شككت فيه ممّا قد مضى فامضه كما هو». [١]

سند روايت: «عنه»: با مراجعه به‌ «تهذيب الأحكام» مشخّص مى‌شود كه مراد «الحسين‌

[١]- محمّد بن حسن طوسى، تهذيب الأحكام، ج ٢، ص ٣٧٠، حديث ١٤٢٦؛ محمّد بن حسن حرّ عاملى، وسائل الشيعة، ج ٨، ص ٢٣٧، باب ٢٣ از أبواب الخلل الواقع فى الصلاة، حديث ٣.