قاعده فراغ وتجاوز - حسينى خواه، سيدجواد - الصفحة ١٤٠ - ثمره بحث تعدّد يا وحدت دو قاعده

نخوانده است، هيچ كس نمى‌گويد كه بايد بعد از نماز، قضاى قرائت را انجام دهد؛ و دليلى بر وجوب قضا در اين مورد نداريم؛ به خلاف سجده و تشهّد كه بر وجوب قضا در آن‌ها، دليل خاص داريم؛ و اين مطلب، ارتباطى به تعدّد و عدم تعدّد قاعده فراغ و تجاوز ندارد.

پاسخ به اشكال آن است كه بله، دليل خاص در اين‌جا وجود دارد؛ امّا اگر كسى آن دليل را نپذيرفت و در صحّت سند و يا دلالت آن اشكال كرد، چه بايد گفت؟ ما با قطع نظر از دليل خاص، به دنبال آن هستيم كه ببينيم مقتضاى قاعده چيست؟ به همين جهت، محقّق عراقى رحمه الله بيان مى‌كنند: اگر به تعدّد قاعده فراغ و تجاوز قائل شويم، قاعده فراغ صحّت را به صورت كان ناقصه اثبات مى‌كند و اثر صحّت ناقصه آن است كه سجده و تشهّد فراموش شده بايد آورده شود؛ و اگر بگوييم اين‌ها يك قاعده هستند، صحّت به عنوان كان تامّه اثبات مى‌شود و ديگر نيازى به آوردن سجده و يا تشهّد فوت شده نيست. به نظر مى‌رسد ثمره‌اى كه ايشان مطرح كرده‌اند ثمره‌ى دقيق و خوبى است.