کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٤١

مشكل اساسى در اين بحث، اين است كه آيا اديان موجود، امور يا امر مشتركى دارند تا بر اساس آن امر مشترك بتوان تعريفى براى آن ارايه كرد يا خير؟

تعاريف مختلف دين، در گفتار مستقلى آمده است; ولى در اين جا تنها به تعريف برخى از نويسندگان اشاره مى كنيم; بنا بر اين تعريف، دين عبارت است از كتاب و سنت[٧] و يا اركان و اصول و فروع دين نازل بر نبى[٨] و يا متون دينى و احوال و رفتار پيشوايان دينى[٩] و يا كتاب، سنت و تاريخ زندگى پيشوايان دينى.[١٠]

اين تعريف، علاوه بر تهافت كلامى، داراى چند اشكال ذيل نيز مى باشد:

اشكال اوّل اين است كه نويسنده در اين عبارت، گاهى در صدد تعريف دين برآمده است و گاه در صدد تعريف شريعت; و بر آشنايان به علم كلام پوشيده نيست كه اين دو اصطلاح با هم متفاوت اند; زيرا علاوه بر اشتراك لفظى كلمه ى شريعت، نوعاً شريعت به فروع و انشعابات دين اطلاق مى شود و معنايى اخص از دين دارد.

اشكال دوم نويسنده اين است كه بين دين و متون دينى خلط كرده است; دين، مجموعه ى حقايق و ارزش هايى است كه متون دين از آن ها حكايت مى كنند; پس نسبت بين متون دين و دين، نسبت حاكى و محكى مى باشد.

در نتيجه، تعريف برگزيده ى ما از دين، ـ هم چنان كه در گفتار دوّم گذشت ـ عبارت است از مجموعه ى حقايق و ارزش هايى كه از طريق وحى به وسيله ى كتاب و سنّت جهت هدايت انسان ها به دست بشر مى رسد.

نكته اى كه توجه به آن لازم است، اين است كه گرچه امكان دارد مضامين بعضى از آن گزاره ها، از راه هاى عادى نيز به دست بيايد، ولى چون فرض اين است كه فعلا از طريق وحى به دست آمده اند، جزء دين محسوب مى شوند.

معرفت دينى

از آن جهت كه مفهوم معرفت دينى براى عده اى از محققان، ابهاماتى به وجود آورده، تبيين اجمالى آن لازم و ضرورى است.

بر اساس تعاريف مختلف از دين، مفهوم معرفت دينى نيز تفاوت پيدا مى كند. نويسنده ى كتاب قبض و بسط تئوريك شريعت، در عبارات مختلفى، اصطلاح معرفت دينى را تعريف و تبيين نموده است; گاهى از آن به فهم دينى يا فهم شريعت و زمانى به فهم آدميان از شريعت و بسيارى از مواقع به معرفت دينى ياد كرده است[١١]

كه در اين جا به بعضى از عبارت هاى ايشان اشاره مى كنيم:

«معرفت دينى در تعريف ما عين تفسير شريعت است و معانيى است كه از فهم كلام بارى و اقوال پيشوايان دين حاصل مى گردد».

«مراد ما از معرفت دينى اين است: مجموعه اى از گزاره هايى كه از راه خاصى به مدد ابزار خاصى با نظر كردن بر متون دينى و احوال و رفتار پيشوايان دينى حاصل آمده اند».

«معرفت دينى، يعنى معارف حاصله از فهم كتاب و سنت و تاريخ زندگى پيشوايان دينى فهم اصول و مبانى و اركان و فروع دين; همه ى سخن ما در اين جاست; معرفت دينى كه همان معارف مستفاد از كتاب و سنت باشد...».[١٢]

تعاريف نويسنده ى اين كتاب از معرفت دينى، گذشته از تهافت و تفاوت آن ها، بيش تر به معرفت متون دينى بر مى گردد تا معرفت دينى; در هر صورت بحث از اصطلاح چندان مهم نيست; آن چه ضرورت دارد فهم واحد از اصطلاحات است تا از مغالطه ى مشترك لفظى ايمن بمانيم.

نكته ى شايان ذكر ديگر اين است كه مراد از معرفت دينى، آيا تك تك فهم هاى عالمان دين از دين يا متون دينى است يا هويت جمعى ـ هندسىِ آن مورد لحاظ است؟

به عبارت دقيق تر، فهم هر عالمى از دين، موضوع بحث اين رشته ى علمى است يا فهم همگانى از گزاره هاى دينى كه مورد بحث يا رد و اثبات عالمان قرار گرفته است ؟

و در صورت دوم كه فهم همگانى باشد، به صورت عامِ استغراقى مراد است يا عام مجموعى؟

عبارات صاحب نظريه ى قبض و بسط، مشوش و مضطرب هستند; مثلا جمله ى :

مطهرى يك دين دارِ عصر بود، شريعتى هم و دين هر كس فهم او است از شريعت ».[١٣]

فهم هر عالمى را موضوع بحث قرار مى دهد و اما عباراتى كه از تحول معلومات پيشين به واسطه ى معلومات پسين خبر مى دهند، مانند:

« هيچ معلوم تازه اى معلومات پيشين را به حال خود وا نمى گذارد »;[١٤]