کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٣٨

ايمان به عنوان حقيقت نفسانى، با دو مقوله ارتباط وثيق دارد: نخست، باعلم و معرفت و دوم با عمل. هر دو نوع ارتباط در قرآن، مورد تأييد قرار گرفته است; براى نمونه، خداوند سبحان در قرآن فرمايد:

(لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ).[٦٠]

در اين آيه، اكراه در دين دارى نفى گرديده و علت آن تمايز آشكار ميان حق و باطل دانسته شده است; پس علم با ايمان ارتباط دارد. و نيز :

(وَ الرّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاّ أُولُوا الْأَلْبابِ);[٦١]

راسخان در علم مى گويند: ما به همه ى آن كتاب كه از جانب پروردگار آمده، ايمان آورده ايم و به اين مطلب تنها خردمندان، متذكرند.

و هم چنين ايمان يقينى و انكار عملى قوم بنى اسرائيل در آيه ى ١٤ سوره ى نمل گزارش داده شده كه :

(وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ).

و نكته ى مهم تر اين كه خداوند متعال در آيه ى ٢٥٦ سوره ى بقره و آيه ى ٢٩ سوره ى كهف و ١٣٦ سوره ى نساء، به صراحت، اختيارى و ارادى بودن ايمان را مطرح مى سازد و از اين مطلب مهم، ارتباط وثيق علم و ايمان به دست مى آيد.

لازمه ى پيوند ايمان و معرفت، تأثير عوامل معرفتى در رشد و تقويت ايمان است. همان گونه كه ميان علم و ايمان از نظر قرآن پيوند محكمى برقرار است، ميان ايمان و عمل نيز ارتباط تنگاتنگى برقرار مى باشد و در قرآن بارها به ايمان و عمل صالح اشاره شده است.[٦٢]

قرآن براى ايمان، متعلق هاى متعددى مانند غيب[٦٣] كلمات الهى،[٦٤] تمام وحى الهى،[٦٥] خدا و روز قيامت،[٦٦] ملايكه و رسل[٦٧] آيات الهى،[٦٨] طاغوت[٦٩] ذكر كرده است.

[١] . حسن مصطفوى، التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، ج ٨، ص ١٩٦.

[٢] . لسان العرب ، ج ٩ ، ص ٣٢٦ .

[٣] . حسن مصطفوى، همان.

[٤] . مجمع البحرين، ج ٥، ص ٤٢٦.

[٥] . احياء علوم الدين، ج ٣، ص ١٠١; شرح اصول كافى، ج ١، ص ص ٢٢٣ و ٢٢٨.

[٦] . شرح اصول كافى، ص ٣٠، مقدمه.

[٧] . همان ، ص ٣٢ .

[٨] . همان.

[٩] . همان، ص ٣٤.

[١٠] . همان، ص ص ٣٤ ـ ٣٢.

[١١] . مهدى حائرى يزدى، كاوش هاى عقل نظرى، ص ٢٤٠.

[١٢] . همان، ص ٢٤١.

[١٣] . شرح اصول كافى، ج ١، ص ٢٢٧.

[١٤] . فصلنامه نقد و نظر، سال اول، شماره ى ٢، ص ١٠.

[١٥] . هارولد براون، سيد ذبيح الله جوادى، مجله ى قبسات: عقلانيت، سال اول، شماره ى اول، ص ص ٣٠ ـ ٢٨.

[١٦] . شرح اصول كافى، ج ١، ص ٢٢٥.

[١٧] . احياء علوم الدين، ج ١، ص ١٠٢.

[١٨] . ر. ك: سوره ى انفال، آيات ٤ ـ ٢; سوره ى نساء، آيه ى ١٣٧; سوره ى آل عمران، آيه ى ١٧٣.

[١٩] . ر. ك: فخر رازى، المحصل، (بيروت: مكتبة دارالتراث)، ص ٥٦٧; عبدالرحمن بدوى، مذاهب الاسلاميين، (بيروت: دارالعم للملايين)، جزء اول، ص ٢٦٦; ابوالحسن اشعرى، مقالات الاسلاميين، ص ٣٤٧.

[٢٠] . ر. ك: قاضى عبدالجبار معتزلى، شرح الاصول الخمسه، ص ٧٠١.

[٢١] . ر. ك: محمد بن نعمان مفيد، تصحيح الاعتقاد، ص ١١٩; سيد مرتضى، الذخيره، ص ٥٣٦; شيخ طوسى، الاقتصاد فى ما يتعلق بالاعتقاد، ص ٢٢٧.

[٢٢] . ر . ك: محمد تقى فعالى ، ايمان دينى در اسلام و مسيحيت ، كانون انديشه جوان ، ص ص ٨١ ـ ١٣٠ .

[٢٣] . ر. ك: محمد تقى مصباح يزدى، راهنما شناسى، فصل اول.

[٢٤] . محمد مجتهد شبسترى، هرمنوتيك، كتاب و سنت، (تهران: طرح نو، ١٣٧٥)، ص ١٩٣.

[٢٥] . اتين ژيلسون، عقل و وحى در قرون وسطى، شهرام پازوكى، (تهران: مؤسسه ى مطالعات و تحقيقات فرهنگى ١٣٧١)، ص ص ٢ و ٥).

[٢٦] . همان، روح فلسفه قرون وسطى، ترجمه ى ع. داوودى، (انتشارات علمى و فرهنگى ١٣٧٠)، ص ١٢.

[٢٧] . همان ، ص ١٣ ـ ٩;همان،ص ١٢و ارنست كاسيرر،فلسفه روشنگرى،ترجمه ى يدالله موقن،(انتشارات نيلوفر)،ص١٧ .

[٢٨] . بابك احمدى، مدرنيته و انديشه انتقادى، (تهران: نشر مركز ١٣٧٣)، ص ص ٦٢ و ٦٤.

[٢٩] . ايان باربور، علم و دين، ترجمه ى بهاء الدين خرمشاهى، (نشر دانشگاهى)، ص ص ٨٠ ـ ٧١.

[٣٠] . همان، ص ص ٧٤ و ٧٧; فلسفه روشنگرى، ص ٢٥١.

[٣١] . ايمانوئل كانت، سنجش خرد ناب، ترجمه ى مير شمس الدين سلطانى، (تهران: انتشارات امير كبير) ص ٦٩٥; اشتفان كورنر، فلسفه كانت، ترجمه ى عزت الله فولادوند، (انتشارات خوارزمى)، ص ٣٢٣; مير عبدالحسين نقيب زاده، فلسفه كانت، بيدارى از خواب دگماتيسم، (انتشارات آگاه) ص ٢٨٣.

[٣٢] . سوره ى يونس، آيه ى ١٠٠.

[٣٣] . اصول كافى، ج ١، كتاب العقل و الجهل، ح ١٢.

[٣٤] . برخى از اين روى كردها در بخش روش شناسى دين پژوهى بيان گرديد.

[٣٥] . ذبيح الله صفا، تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى تا اواسط قرن پنجم، (دانشگاه تهران، چاپ دوم، ١٣٦٦) ج ١، ص ٣٤ ـ ٣٠; و هنرى كربن، تاريخ فلسفه اسلامى، ص ١٥٤.

[٣٦] . غلامحسين ابراهيمى دينانى، ماجراى فكر فلسفى در جهان اسلام، (تهران: طرح نو، ١٣٧٦)، ج ١، ص ١٤.

[٣٧] . تاريخ فلسفه در اسلام، به كوشش م. م. شريف، (تهران: مركز نشر دانشگاهى) ج ١، ص ٣٢٧.

[٣٨] . همان، ص ٣٨٧.

[٣٩] . همان، ج ١، ص ٣١٧.

[٤٠] . هنرى كربن، تاريخ فلسفه اسلامى، ص ١٦٨.

[٤١] . حنا الفاخورى و خليل الجر، تاريخ فلسفه در جهان اسلام، ترجمه ى عبدالمحمد آيتى، (شركت انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ چهارم، ١٣٧٣)، ص ٣٧٥.

[٤٢] . تاريخ فلسفه در اسلام، ص ٥٩٩; تاريخ فلسفه در جهان اسلام، ص ص ٣٧٨ ـ ٣٧٠.

[٤٣] . سيد جلال الدين آشتيانى، شرح مقدمه قيصرى، (تهران: انتشارات اميركبير، چاپ سوم، ١٣٧٠)، ص ٧١.

[٤٤] . ر. ك: عبدالحسين خسروپناه، فصلنامه ى ذهن: تئورى هاى صدق، ص ص ٣١ ـ ٤٤.

[٤٥] . مايكل پترسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ص ٢٤٣.

[٤٦] . مايكل پترسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ص ص ٤٦٥ ـ ٤٦٧.

[٤٧] . مايكل پترسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ص ص ٤٧٠ به بعد.

[٤٨] . همان.

[٤٩] . محمد تقى مصباح يزدى، آموزش عقايد، (سازمان تبليغات اسلامى)، ص ١٩٨.

[٥٠] . همان، ص ١٩٨.

[٥١] . سوره ى انشراح، آيات ٥ و ٦.

[٥٢] . سوره ى مؤمنون، آيه ى ١١٥.

[٥٣] . مرتضى مطهرى، مجموعه آثار، عدل الهى، ج ١، ص ص ١٧٠ ـ ٢٣٠.

[٥٤] . محمد تقى مصباح يزدى، همان، ص ١٩٧.

[٥٥] . مرتضى مطهرى، همان، ص ٢٣٠.

[٥٦] . مايكل پترسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ص ٢٤٣.

[٥٧] - fanklin l.aume main cuents of westen thoughtp.٦٤٧.

[٥٨] - iidp.٦٥١.

[٥٩] . ر. ك: مايكل پترسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ص ص ٨٠ ـ ٧٨.

[٦٠] . سوره ى بقره، آيه ى ٢٥٦.

[٦١] . سوره ى آل عمران، آيه ى ٧.

[٦٢] . سوره ى بقره، آيات ٢٥ و ١٧٨.

[٦٣] . سوره ى بقره، آيه ى ٣.

[٦٤] . سوره ى اعراف، آيه ى ١٥٨.

[٦٥] . سوره ى بقره ، آيات ٨٥ و ٤ .

[٦٦] . سوره ى بقره، آيه ى ٦٢.

[٦٧] . سوره ى بقره، آيه ى ٢٨٥.

[٦٨] . سوره ى زخرف، آيه ى ٦٩.

[٦٩] . سوره ى نساء، آيه ى ٥١.andisheqom