کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٣٧

بنا بر اين، ايمان به خدا بدون معرفت ممكن نيست و نمى توان به مجهول مطلق ايمان آورد و طعن عارفان اسلامى در حق فيلسوفان، نه از باب ناتوانى عقل در اثبات وجود خدا، بلكه به جهت توانايى شهود خداوند توسط انسان بوده است.

ضمن نقد عقلانيت حداكثرى و عقلانيت انتقادى و ايمان گرايى افراطى، به ترويج عقلانيت وايمان گرايى اعتدالى فتوا مى دهيم; يعنى با روش معرفت شناسى كه گذشت، مى توان باورهاى مستنتج يقينى از باورهاى بديهى را استنتاج كرد; اما نمى توان تمام باورها را به يقينيات مستند ساخت و عقل استدلال گر و محصولات آن تا آن جا كه باورهاى پايه و بديهى مستند باشند، هيچ گونه تعارضى با آموزه هاى دين اسلام ندارند و شبهات شرور، معجزه و دعا نيز با عقل استدلال گر يقينى به دست نيامده اند.

عقل هدف ساز نيز در صورتى كه از بديهيات عقل عملى استنتاج شود، با بايدها و نبايدهاى اسلام تعارضى ندارند; اما اگر از مبانى فلسفى مادى زاييده شوند ـ كه در آن صورت فاقد هر گونه دليل قطعى عقلى اند ـ با اسلام تعارض خواهند داشت.

عقل برنامه ريز و عقلانيت ابزارى يا به تعبير دينى، عقل معاش، آن گاه كه در مسير عقل هدف ساز دينى و عقل عملى قرار گيرد، با دين تعارضى نخواهد داشت; ولى اگر در راستاى اهداف شيطانى و مكاتب الحادى برنامه ريزى نمايد البته با اسلام ناسازگار است; بنا بر اين، نه تنها هيچ گونه گزاره ى خرد ستيز در اسلام وجود ندارد كه گزاره هاى اساسى دين اسلام با بيان عقلى، اثبات پذيرند.

اولا

عقل در گستره ى دين جاى دارد; بدين معنا، عقل مستدل از منابع دين شمرده مى شود.

ثانياً

عقل نقش مهمى در فهم گزاره هاى دينى و تعليم و تبيين و تعليل و دفاع از آن ها دارد; بر اين اساس، ايمان دينى مى تواند به عقل استدلال گر متكى باشد.

ثالثاً

با استفاده از عقلانيت اعتدالى، از ظاهر گرايى افراطى و تأويل گرايى و ايمان گرايى حداكثرى ايمن خواهيم ماند; بنا بر اين، نظريه ى ايمان گرايى كه نظام هاى اعتقادى و دينى را موضوع ارزيابى و سنجش عقلانى قرار نمى دهد و كوشش عقلانى را در اين حوزه ناروا مى داند ـ غير قابل پذيرش است; البته اين تفكر، ريشه در متون مقدس مسيحيت دارد و برخى چون كى يركگارد، فيلسوف دانماركى را به ايمان گرايى افراطى و ويتگنشتاين، فيلسوف اتريشى را به ايمان گرايى معتدل سوق داده است.

آنان ويژگى هايى مانند تعهد و التزام، شورمندانه بودن و ارادى بودن را شروط ايمان خوانده اند; ولى ويژگى عقلانيت را نه تنها در نظر نگرفته كه مانع ايمان دانسته اند.[٥٩]

غافل از اين كه هيچ يك از ويژگى هاى سه گانه با عقلانيت تخالفى ندارد و اصولا چنين ايمان گرايى افراطى كه معاند عقل است يا ايمان گرايى معتدل كه بى ارتباط با عقل است، با روح حقيقت جويى و دانش جويى و دليل خواهى انسان تعارض دارد; هم چنين ظاهرگرايان افراطى چون اخباريون و اهل حديث يا تأويل گرايانى چون اسماعيليه و برخى فلاسفه نيز به دلايلى كه گذشت، راه ناصواب طى كرده اند.

البته به عقيده ى ما، در عقل گرايى افراطى و حداكثرى كه قائل است «تنها قضيه اى پذيرفتنى است كه صدق آن براى تمام عاقلان در تمام زمان ها و مكان ها به اثبات برسد» ويا اين كه «همه ى قضايا با روش عقلانى براى جميع انسان ها اثبات پذيرند. مورد قبول نيست; زيرا معيار حداكثرى منطقى براى تمام عاقلان در تمام زمان ها و مكان ها به اثبات نرسيده است; ولى مى توان معيار حداقلى منطقى كه عبارت است از بديهيات اوليه و وجدانيات و فطريات و فرايند استنتاج نظريات از بديهيات را پذيرفت. و اما كسانى كه نسبت به بديهيات اوليه ترديد نموده اند، در واقع گرفتار شبهه در مقابل بداهت شده اند; بنا بر اين، راه صواب در پذيرش عقل گرايى اعتدالى است.

رابعاً

چه بسا دين اسلام با مدل هاى مختلف عقل گرايى نزد فيلسوفانى چون دكارت، اسپينوزا، لايب نيتز، كانت و هگل تعارض پيدا كند; ولى با توجه به نقد مدل هاى مذكور، تعارض نيز بى حاصل خواهد شد و نبايد از باورهاى دينى دست شست.

خامساً

ميان مدل عقلانيت اعتدالى كه توضيح آن گذشت و آموزه هاى اسلام، تعارضى وجود ندارد و يقينات اين مدل، با اسلام سازگار است و ادعاى برخى تعارض ها نيز پاسخ داده شد; ولى چه بسا ظنيات عقلانيت اعتدالى و ظواهر اسلام تعارض پيدا كنند; در آن صورت، با توجه به استناد ظواهر اسلام و يقينيات نبايد دست از آن ظواهر كشيد يا اقدام به تأويل آن ها كرد، بلكه بايد در ظنيات عقلانيت اعتدالى تغييراتى داد.