کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٢٦

عقل و دين

سپاس خداى را كه رداى عقل را بر قامت رساى انسان برافراشت و با عنصر عقل و نور وحى، او را بر ساير كاينات برترى داد. مسئله ى عقل و دين، عقل و وحى، نقل و عقل، عقل و ايمان و خرد و شريعت، از كهن ترين و پرسابقه ترين موضوعات كلامى است كه تاريخ بر سابقه ى ديرين آن گواهى مى دهد.

در چالش هاى بين فيلسوفان و متكلمان، حكيمان و عارفان و اهل حديث و متكلمان و نزاع اشراقيان و مشائيان در تاريخ دين پژوهى مسيحيت و اسلام و نيز در دوران ترجمه ى آثار فلسفى يونان به زبان عربى شاهد بوده ايم كه ريشه ى تمام مسائل كلامى به مسئله ى عقل و دين باز مى گردد.

در دوران معاصر نيز با عقلانيت جديد از جمله عقلانيت روشن گرى، عقلانيت ابزارى، عقلانيت مدرنيته و عقلانيت انتقادى رو به رو هستيم و به ناچار بايد رابطه ى دين با مدل هاى جديد عقلانيت را بازگو كنيم.

چيستى عقل

تبيين موضوع مسئله ى عقل و دين و ايمان و وحى، تا حد زيادى محقق را از اشتباه و مغالطه باز مى دارد; به ويژه واژه اى مانند عقل كه از معانى اصطلاحى گوناگونى برخوردار است.

الف. عقل در لغت

عقل در لغت عرب به معناى حبس و ضبط و منع و امساك است; وقتى در مورد انسان به كار مى رود به معناى كسى است كه هواى نفس خويش را حبس كرده است.[١]

به انسانى كه زبان خود را محفوظ نگه دارد، گفته مى شود كه زبان خود را عقال كرده است.[٢]

عقل به معناى تدّبر، حسن فهم، ادراك و انزجار نيز استعمال شده است.[٣]

نتيجه آن كه عقل در معناى لغوى، همان عقال كردن و بستن هواى نفس است تا انسان به تمييز حق از باطل و فهم صحيح نايل آيد. هم چنين عقل در لغت به معناى علمى است كه توسط قوه ى عقل به دست مى آيد; يعنى مدركات قوه ى عاقله.

معناى ديگر آن، كارى است كه قوه ى نفس انجام مى دهد; يعنى ادراك. اين واژه به معناى قوه ى نفس كه وظيفه ى ادراك را به عهده دارد، نيز استعمال شده است. هم چنين در معناى عملى كه مقدمه ى انجام خيرات و اجتناب از بدى ها است، به كار رفته است.[٤]

ب. عقل در اصطلاح حكيمان و متكلمان

عقل در اصطلاح حكيمان و متكلمان نيز از معانى مختلفى برخوردار است:

ـ عقل غريزى: عقل به اين معنا، فصل مميّز انسان از حيوان و وسيله ى كسب علوم نظرى است و همه ى انسان ها نسبت به آن از سهم يك سانى برخوردار نيستند.[٥]

ـ عقل نظرى: عقل در مقابل عقل عملى، قوه اى است از قواى ادراكى نفس كه هست ها و حقايقى را كه مربوط به افعال آدمى نيستند، درك مى كند.[٦]

عقل نظرى انسان از مراتب چهارگانه ى عقل هيولانى، عقل بالملكه، عقل بالفعل و عقل مستفاد تشكيل شده است.[٧]

كاركردهاى عقل نظرى عبارتند از:

استدلال و استنباط، تعريف و تحديد شىء، ادراك كليات اعم از تصورات و تصديقات كلى، تطبيق مفاهيم بر مصاديق، تطبيق كبرى بر صغرى و تقسيم و تحليل.[٨]

ـ عقل عملى: قوه اى از قواى نفس آدمى كه بايدها و حقايقى را كه مربوط به افعالى آدمى است، درك مى كند.[٩]

ـ عقل، بر ادراك معقولات و بر عاقل يعنى ذات موصوف به تعقل و معقولات و مدركات نيز اطلاق مى شود.[١٠]

ـ عقل در اصطلاح متكلمان، به معناى مشهوراتى است كه نزد جميع يا اكثر انسان ها اشتراك دارد; يعنى قضاياى كه واجب القبول اند.[١١]

ـ عقل به معناى قضاياى يقينى كه تشكيل دهنده ى مقدمات برهان اند; اعم از اين كه آن قضايا بديهى باشند يا نظرى.[١٢]

ـ عقل جوهرى: موجودى مجرد كه ذاتاً و فعلا تجرد دارد.[١٣]

ـ عقل به كليه ى معلومات و معارفى اطلاق مى شود كه از راه هاى عادىِ كسب معرفت و علم يعنى از راه حس و تجربه ـ اعم از حس ظاهرى و حس باطنى و تفكر و استدلال ـ حاصل آمده است; بدين معنا، عقل علاوه بر ادراكات كلى، ادراكات حسى و تجربى را شامل مى شود.[١٤]

ـ عقل هدف ساز: عقلى كه هدف نهايى زيستن را مشخص مى كند.

ـ عقلانيت ابزارى: جايگاه يك عقل در شبكه اى از مقاصد و برنامه هايى كه انسان را به هدف مى رساند.

اين مفهوم از عقلانيت كاملا نسبت به ارزش ها خنثى است و از خوب و بد سخن نمى گويد.

جامعه شناسانى چون ماكس وبر، در تبيين نظام سرمايه دارى، از عقلانيت ابزارى در مقابل عقلانيت ذاتى استفاده مى كنند.[١٥]

ج. عقل در كتاب و سنت

عقل در كتاب و سنت نيز به كار رفته و نسبت به آن سفارش شده است; بنا بر اين، دانستن معناى آن نيز لازم است. بى شك، معناى لغوى عقل كه حبس و ضبط نفس است، در اكثر موارد قرآنى و روايى مورد توجه قرار گرفته است.

و اما در زمينه ى معانى اصطلاحى عقل، صاحب نظران به بحث و گفت و گو پرداخته اند; صدر المتألهين معانى عقل نظرى و عقل عملى و عقل جوهرى را در روايات به عقل نسبت مى دهد.[١٦]