کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٩٧

تعريف و محورهاى رابطه ى دين و اخلاق

ابتدا بايد به تعريف دين و اخلاق و رابطه ى آن دو بپردازيم تا بتوانيم از ترابط آن دو واقعيت، دقيق تر سخن بگوييم:

الف. تعاريف گوناگون و نيز تعريف برگزيده از دين، در آغاز اين نوشتار بيان گرديد و روشن گشت كه دين عبارت است از حقايقى كه از طريق وحى به بشريت القا مى شود.

در اين مسئله ى كلامى، منظور ما از دين، اسلام است. در اين گونه مباحث، بايد متون دينى با اخلاق سنجيده شوند تا دقيق تر قلمرو دين در مسائل اخلاقى روشن گردد.

ب. و امّا منظور از اخلاق چيست؟

كلمه ى اخلاق كه جمع خُلق است، در لغت به معناى صفت نفسانى يا هيئت راسخه است كه در اثر آن حالت نفسانى، انسان بدون فكر كردن، افعالى را انجام مى دهد; اين معناى لغوى، فضايل و رذايل را در بر مى گيرد و اخلاق را به فاضله و رذيله تقسيم مى كند; ولى در اصطلاح، معانى گوناگونى دارد كه توجه به آن ها مبحث حاضر را به گونه ى ديگرى آشكار مى كند.

اخلاق (ethics) دانشى است كه از مهم ترين ابعاد زندگى آدمى سخن به ميان مى آورد. همه ى ما آدميان، با اين پرسش ها مواجه ايم كه چه بايد بكنيم و چه كارى را نبايد انجام بدهيم. آيا بايد در دادگاه، به حقيقت شهادت داد؟

آيا آزار رساندن بد است؟

آيا فرار از زندان قبيح است؟

آيا نبايد سخن دروغ بر زبان جارى كرد؟

اين پرسش ها كه به رفتار و عملكرد انسان ها ارتباط دارد، منشأ پيدايش پرسش هاى نوينى شده است; از جمله اين كه ملاك خوبى و بدى چيست؟

آيا گزاره هاى اخلاقى، ارزش صدق دارند؟

آيا اخلاق با علوم ديگرى هم چون هنر، تربيت، دين و... ارتباط دارد؟

آيا بايدها از هست ها استنتاج مى شوند؟

اگر دقيق تر سخن برانيم،مسائل مربوط به مباحث اخلاقى،به هفت محور اساسى تقسيم مى شوند،آن محورها عبارتند از:

١.توصيف از باورهاى اخلاقى

اين دسته از قضايا كه نوعى تحقيق تجربى، توصيفى، تاريخى يا علمى به شمار مى رود، فعاليتى است كه انسان شناسان، تاريخ دانان، روان شناسان و جامعه شناسان انجام مى دهند.

در اين جا هدف اين است كه پديده ى اخلاق، گزاره هاى اخلاقى، نظام هاى اخلاقى فردى يا اجتماعى، توصيف يا تبيين شوند و از رهگذر آن، دست يابى به نظريه اى در زمينه ى سرشت اخلاقى انسان ممكن گردد. اين دسته از مسائل را اخلاق توصيفى (disciptive ethics) مى نامند.[١]

٢.گزاره هاى اخلاقى يا علم اخلاق

اين گزاره ها، از حسن و قبح، بايد و نبايد اعمال و رفتار آدمى و صفات خوب و بد و رذيله و فاضله سخن مى گويند. اين دسته از مسائل اخلاقى، به اخلاق هنجارى يا دستورى (nomative ethics) و اخلاق درجه ى اوّل (fistodeethics) شناخته مى شوند.

شايان ذكر است كه حقايق اخلاقى بر دو نوع است:

نخست، قضايايى كه محمول آن ها از مفاهيمى مانند خوب و بد تشكيل مى شوند; و دوم، قضايايى كه محمول آن ها از مفاهيمى مانند بايد و نبايد تحقق مى يابند; البتّه الفاظ بايد و نبايد، گاه در جمله به صورت ربط ظاهر مى شوند.

٣.دفاع فلسفى از گزاره هاى اخلاقى

توجيه قواعد و احكام اخلاقى و بيان فوايد عمومى اخلاقيات و به عبارت ديگر، وجوب و لزوم متابعت انسان ها از قواعد اخلاقى، مركز توجه همه ى فيلسوفان اخلاق بوده است. پاره اى از فيلسوفان، به زيان هاى روانى و اجتماعى كه نتيجه ى افعال غير اخلاقى يا رفتار منافقانه مى باشد، توجه مى دهند.