مسئله ى ارتباط دين و اخلاق، از مسائلى است كه فيلسوفان، متكلّمان و انديشمندان علم اخلاق را از دير باز به خود مشغول ساخته است. با نگاهى گذرا به سنّت هاى تاريخى حيات بشرى، هم سازى و هم سانى و اتحاد معيارها و الزامات و هنجارهاى اخلاقى با دستورات دينى در بسيارى از ممالك مشهود است.

تعابير اخلاق اسلامى، يهودى، مسيحى، هندويى و مانند اين ها، گواه بر مطلب ماست. گاه پيوستگى عميق ميان اين دو پديده، محققان را از تفكيك تفكر اخلاقى از ديگر ابعاد حيات دينى غافل ساخته است.

مباحث متفكّران يونان و روم باستان، هم چون سقراط و افلاطون، مبنى بر استقلاليت آن دو پديده و تكامل آن نظريه در دوران معاصر، توسط ماركس و فرويد و فتوا دادن بر عدم تناسب آن ها و نيز گفتمان عدليه و غير عدليه در زمينه ى حسن و قبح عقلى و شرعى افعال و مانند اين ها، از سابقه ى ديرين اين مسئله حكايت دارد. شايد اين سابقه بدان جهت بوده باشد كه دين و اخلاق، از آغاز تكون انسان او را همراهى مى كردند و دين دارى و اخلاق مدارى از فطرت و سرشت انسان آشكار مى شده است.

اگر با نگاه بيرونى به چالش هاى ميان متفكّران، پيرامون رابطه ى دين و اخلاق نظر كنيم، در مى يابيم كه تمام آن بر اساس انديشه هاى پيشينى روان شناسانه، جامعه شناسانه، انسان شناسانه و فيلسوفانه، به داورى و سلب و ايجاب اين رابطه مى پرداختند. مشكل اساسى كه از نوشته هاى غربيان در اين مسئله به دست مى آيد، اين است كه اين جماعت، گاه با تعريف برون دينى و انتزاعى از دين و اخلاق، به كيفيت ارتباط آن دو پديده پرداخته و در نهايت، داورى خود را با اخلاق و اديان واقعى منطبق مى ساختند و گاه از واژه ى دين، دين مسيحى را اراده مى كردند و آن گاه در مقام نتيجه گيرى، مباحث خود را به مطلق اديان سريان مى دادند.

در اين بخش از نوشتار، به پاسخ اين پرسش ها خواهيم پرداخت:

ـ آيا اخلاق بايد دينى باشد يا اخلاق سكولار نيز تحقق پذير است؟

ـ آيا دين به اخلاق تحوّل پذير است يا اخلاق به دين و يا هيچ كدام به ديگرى قابل ارجاع نيستند؟

ـ آيا دستورات اخلاقى را بايد از متون دينى و كتاب و سنّت به دست آورد يا اين كه عقل و وجدان به تنهايى توان والايى در تشخيص حقايق اخلاقى دارند؟

ـ آيا دين در قلمروِ اخلاق، حداقلى است يا حداكثرى؟

ـ در صورت پذيرش استقلاليت دين و اخلاق، آيا آن دو واقعيت با هم كاملا سازگارند يا در مواردى با هم متعارض اند و بر فرض دوم، حقّ تقدم با دين است يا اخلاق؟