کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٦٣

علوم تجربى به لحاظ هاى مختلفى تقسيم شده است. به لحاظ موضوع و متعلق، به انسانى و طبيعى منشعب شده است. علوم و معارفى كه متعلق شناسايى و مطالعه ى آن ها، رفتارهاى فردى و جمعى، ارادى و غير ارادى، آگاهانه و غير آگاهانه ى انسانى باشد، علوم تجربى انسانى نام دارند.

اين دسته از علوم كه شامل روان شناسى، جامعه شناسى، علوم سياسى، علوم تربيتى و اقتصاد و مديريت مى شود، از ويژگى تجربى بودن و نظم تجربه پذير برخوردارند; البتّه شايان ذكر است كه علوم انسانى با روش هاى ديگرى از جمله روش عقلى، شهودى و نقلى نيز تحقيق پذيرند و علوم انسانى فلسفى، عرفانى و دينى را شكل مى دهند; و امّا علومى كه متعلق شناسايى آن ها رفتار و پديده هاى غير انسانى است و در قالب هاى كميت پذير و نظم تجربى قرار مى گيرند، علوم تجربى طبيعى ناميده مى شوند; مانند فيزيك، شيمى، زيست شناسى و...

منظور ما از علم، در مقوله ى علم دينى، اطلاق چهارم از علم است; خواه به صورت دست آورد علمى ظاهر گردد يا فرايند پژوهشى علمى و يا اهداف علم و رفتارهاى عالمان مدّ نظر باشد.

علوم تجربى به لحاظ توليد كنندگى و مصرف كنندگى نيز به دو شاخه تقسيم مى شوند:

علوم توليد كننده يا تئورى ساز كه مولّد قوانين اند; مانند فيزيك نظرى، شيمى، بيولوژى و...; و علوم مصرف كننده كه از قوانين علوم تئورى ساز بهره مى گيرند; مانند مديريت و طب. شايان ذكر است كه تئورى سازى و مصرف كنندگى تا حدودى نسبى است و تنها نسبت به درصد آن ها بر مصاديق علوم اطلاق مى شوند.

در يك تقسيم ديگر، علوم تجربى به دو شاخه ى علوم محض و علوم كاربردى نيز تقسيم پذير است; علوم محض، در صدد كشف نظم هاى جهان مادى و پرده برداشتن از اسرار طبيعت است; ولى علوم كاربردى، در صدد تسلط بر عالم طبيعت و به خدمت گرفتن عناصر جهان است.

دين چيست؟

در آغاز اين نوشتار، به تعاريف و روى كردهاى مختلف دين پرداختيم و مراد ما از دين در اين گفتار عبارت است از گزاره هاى موجود در متون دينى و آموزه هاى دينى كه به دو صورت تعاليم توصيفى يا اخبارى (desciptive) و تعاليم هنجارى و ارزشى (nomative) ظاهر مى گردند و نيز انگيزه ى دينى دين داران و هم چنين فهم و معرفت دينى، يعنى برداشت ضابطه مند و روش مندى كه از سوى عالمان دين، نسبت به متون دينى و نيز تصديقات عقلى، نسبت به حقايق دينى تشكيل مى گردد و به صورت شخصى و خصوصى يا همگانى و مشاع ظاهرى مى شود.

متافيزيك چيست؟

متافيزيك، معرفتى است متعلق به تمام هستى و همه ى جهان ها; و نظامى است متشكل از گزاره هايى كه با روش تعقلى تبيين و توجيه شده اند; و گاه متافيزيك اطلاق ديگرش به تمام گزاره هاى نظرى و توصيفى كه از طريق تجربه به دست نيامده اند به كار مى رود; مانند اصل سادگى طبيعت كه نيوتن در طبيعت شناسى خود بدان تصريح مى كند.

انواع رابطه ى علم و دين

ترابط علم و دين، از دير باز موضوع انديشه ورزى عالمان و حكيمان و متكلّمان بوده است. اين مسئله از منظرهاى مختلف در كلام وفلسفه ى علوم اجتماعى و فلسفه ى علم مطرح مى گردد و به طور كلى مى توان به انواع رابطه ى علم و دين اشاره كرد:

ـ رابطه ى تعاون يا تعارض ميان پيش فرض هاى علمى با پيش فرض هاى دينى.

ـ رابطه ى [ تعاون يا تعارض ] ميان معرفت علمى با معرفت دينى.

ـ رابطه ى [ تعاون يا تعارض ] روحيه ى علمى با روحيه ى دينى.

ـ رابطه ى [ تعاون يا تعارض ] گزاره هاى علمى با گزاره هاى دينى.

ـ رابطه ى [ تعاون يا تعارض ] قلمرو علم با قلمرو دين.

ـ رابطه ى [ تعاون يا تعارض ] زبان علم با زبان دين.

ـ تأثير پذيرى معرفت دينى از علم.

ـ تأثير پذيرى تئورى ها، اهداف و روش هاى علمى از دين و معرفت دينى.[٥]