کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٥٩

راه حل اسيس

والتر استيس (walte stace) فيلسوف تحليلى انگليسى نيز در حل تعارض علم و دين، به روى كرد جدا انگارانه رو مى آورد. وى آموزه هاى دينى را اسطوره و صورت هاى خيالى معرفى مى كند; صورت هايى كه به معانى حقيقى شان دلالت ندارند. بلكه به طريقه اى از زندگى و حقيقتى ژرف تر اشاره مى كنند.

وى گوهر دين را عرفان دانسته و در بيان ويژگى هاى احساس و حالت دينى مى نويسد:

« منطقى است كه بگوييم وقتى انسان هاى معمولى، به تعبير خودشان نوعى احساسات دينى دارند، چه همراه با تصور آگاهانه اى از خدا در اذهانشان باشد، چه بدون آن، چه در نماز و نيايش در كليسا، چه در ميان صحنه هاى طبيعت، شكوه و هيبت و برافراشتگى كوه ها، غروب هاى آفتاب يا درياها، چنين احساسات دينى مبهم، بى صورت، نامعلوم، تقريباً بيان ناشدنى، ضعيف، تيره و خموش، انگيختگى اعماق بينش عرفانى اند ».[٢٣]

دين شناسى استيس نيز با اديان آسمانى به ويژه اسلام سازگارى ندارد; علاوه بر اين كه تبيين وى از عرفان نيز با مشارب مختلف عرفانى ناسازگار است و در ضمن دين بايد براى بيان طريقه ى زندگى از واقعيّت و جهان هستى گزارش دهد.

ابزار انگارى در فيزيك جديد

بسيارى از فيزيك دانان و رياضى دانان اواخر قرن نوزدهم، مانند پى ير دوهم (duhem)، به اين رأى تمايل داشتند. دوهم، كتابى دارد به نام « ساختمان و هدف تئورى هاى فيزيكى »، وى بر اين باور است كه فيزيك سماوى، از قديم ابزار انگار، و فيزيك زمين، واقع گرا بوده و در نزاع گاليله و كليسا بايد به كليسا مى آموختند كه فيزيك سماوى و ارضى ابزار انگار است; يعنى قواعد فيزيكى از واقعيت خارجى گزارش نمى دهند و تنها ابزارى براى زندگى بهترند. وجود تئورى هاى كارساز در عالم ناديده ها و ترم هاى تئوريك در تئورى هاى علمى و رياضى بودن آراى علمى، مؤيّد اين ديدگاه است.

مفاهيمى مانند اتم، انرژى، انتروپى، ژن و... جملگى ترم هاى تئوريك اند كه از استقراى مبتنى بر حس به دست نيامده اند; بنا بر اين يكى از ادله ى ابزار انگارى علم اين است كه نظريات علمى، متضمن ترم هاى تئوريك است كه واقعاً تصوير عالم خارج نيستند; بنا بر اين انرژى يا ژن، ترم هايى هستند كه ما ساخته ايم نه اين كه بر مسمّاى واقعى و خارجى دلالتى داشته باشند; بدين ترتيب، تئورى هاى علمى، افسانه هاى مفيدند و هيچ گاه با آموزه هاى دينى كه حكايت از واقع دارند، به چالش بر نمى خيزند.

شايان ذكر است كه راه حل هاى دوهم، در تعارض علم و دين، تنها در گستره ى تئورى هاى كار آمد است و دامنه ى تعارض ميان قوانين علمى و آموزه هاى دينى را شامل نمى شود و براى آن بايد چاره ى ديگر انديشيد.[٢٤]

اندرياس اوسياندر (١٥٥٢ ـ ١٤٩٨.م) مقدمه اى بر كتاب دگرگونى هاى كُپرنيك نوشت و در آن كوشيد تا اين كتاب را براى جامعه ى علمى و متألّهان كليسا خوشايند سازد. او معتقد بود كه فرضيه ى خورشيد مركزى صرفاً ابزارى مناسب براى پيش بينى حركاتِ اجرام سماوى است و تفسيرى منطبق بر واقع از علل حركات اجرام سماوى نيست. علم، مصنوعات رياضى را صورت بندى مى كند; امّا الهيات واقعيت را توصيف مى نمايد.[٢٥]

نقد قابل ملاحظه اى كه بر نظريه ى دوهم و اوسياندر وارد شده اين است كه آيا دانشمندان علوم طبيعى، به دنبال كشف طبيعت و قوانين آن نيستند؟

و چگونه ميان ترم هاى تئوريك و كشف واقع مى توان جمع كرد؟

تفصيل اين بحث، در گفتار علم دينى آمده است.

راه حل تفسير علمى

برخى از مفسّران و متفكّران اسلامى، از طريق تفسير علمى، به راه حل تعارض ميان علم و دين اقدام نموده اند. دكتر ذهبى، در كتاب التفسير و المفسرون، از اين روش به تفسير علمى، و علامه ى طباطبايى در الميزان، به تطبيق[٢٦] و بسيارى از مفسّران ديگر به تأويل ياد مى كنند.

اين روش كه تلاش مى كند آيات قرآن را با علوم جديد تطبيق كند و علوم را بر ظواهر قرآنى تحميل نمايد و از معانى ظاهرى آن ها دست بشويد، سابقه ى طولانى داشته است. در گذشته ى تاريخ اسلام، معتزله و اسماعيليه و بعدها عرفا، همين طريقت را مشى مى كردند.