کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٥٧

سيوطى در « صون المنطق و الكلام » به پرهيز از منطق و كلام جهت مصون ماندن از آسيب و گم راهى توصيه مى كند. عرفا نيز درباب تأملات فلسفى، مطالب متنوعى گفته اند كه تفصيل اين مباحث در گفتار عقل و دين آمده است; ولى در دوران معاصر، با نمونه هايى از تعارض علم و دين رو به روييم; براى نمونه مى توان به موارد ذيل اشاره كرد; اين نمونه ها برخى تعارض توصيه اى اند و بعضى تعارض گزاره هاى توصيفى:

ـ فاعليت خداوند متعال نسبت به همه ى موجودات[١٦] و بى توجهى دانشمندان علوم تجربى جديد به اين روى كرد و ساير امور غيبى;

ـ هدف دارى جهان و حكمت الهى و تفسير غايت انگارانه از عالم ناسوت و ملكوت در دين[١٧] و تبيين چگونگى به جاى چرايى در علم;

ـ داشتن نظام اخلاقى جهان و اختيار انسان در نگاه دين و خلاف آن در علم;

ـ قسر و جبر در نگاه علم جديد و تأكيد عوامل بيرونى در امور روان شناختى انسان، در نگرش علمى و اختيار انسان و تأكيد بر عوامل درونى در آسيب هاى انسان در نگرش دينى;

ـ حذف متافيزيك در شناخت عالم طبيعت و نفى اسرار غيبى از جهان در علم جديد;

ـ علم جديد در پى تسخير طبيعت و تسلط بر آن است; امّا دين، اهداف ديگرى نيز دارد و در تسخير طبيعت نيز جهت دار گام بر مى دارد;

ـ در اسلام، روابط دختران و پسران در چارچوب شرع اجازه داده مى شود و از روابط نامشروع جلوگيرى مى گردد; ولى نظريه ى برخى روان شناسان در آزادى روابط جنسى متفاوت است;

ـ در اسلام براى مقابله با نشوز زن، سه راه پيشنهاد مى شود: موعظه، كناره گيرى و تنبيه; در علم شايد راه هاى ديگرى پيشنهاد شود;

ـ نظريه هاى نجومى قرآن[١٨] و غروب خورشيد در چشمه ى گل آلود يا برگشت خورشيد با دعاى پيامبر هنگام قضاى نماز امام على(عليه السلام) يا استراق سمع شياطين و جلوگيرى شهاب ها از آن ها و ساير معجزات پيامبران;

ـ نظريه ى تكامل داروين و خلقت انسان;

ـ نظريه ى هفت آسمان.

راه حل هاى تعارض علم و دين

راه حل هاى گاليله[١٩]

كوشش گاليله، به مدلى مكانيكى از جهان انجاميد و با بهره گيرى از فرضيه هاى ستاره شناسان قبل از خود مانند كپلر، كپرنيك و تيكو براهه، و با استفاده از ابزار رياضىوار و تركيب نظريه و آزمايش، به مسئله ى زمين گردشى و خورشيد مركزى حكم راند.

وى بر اين باور بود كه اين نظريه ـ با اين كه از قطعيت علمى و رياضى برخوردار است ـ با متون مقدس تعارضى ندارد; البتّه در صورتى كه تفسير صحيحى از آن عرضه گردد.

گاليله نگارنده ى كتاب تكوين طبيعت و فرستنده ى كتاب تدوين وحى را خداوند متعال مى دانست و به جهت سرچشمه ى واحد هر دو معرفت، تعارض اين دو منبع را نمى پذيرفت; بدين ترتيب :

اولا

طريق معرفت، هم كتاب تكوين است و هم كتاب تدوين;

ثانياً

وى بر اين باور بود كه هنگام تعارض، بايد متشابهات كتاب مقدس با محكمات علم جديد تفسير گردد و با تفسير جديد، چالش ميان علم و دين را حل كرد; زيرا اگر هميشه در معناى لغوى ساده محصور گرديم، دچار خطا و حتّى تناقضات متن مقدس مى شويم;

ثالثاً

گاليله براى حل تعارض علم و دين، تفكيك قلمرو دين از قلمرو علم را پيشنهاد مى كرد. وى كتاب مقدس را متضمن معارف معنوى ـ نه حقايق علمى ـ كه به كار رستگارى انسان بر آيد و برتر از عقل و استدلال و مشاهده است مى دانست.

هر دو راه حل گاليله ناتمام است; زيرا وى از نمونه هاى تعارض علم و دين مسيحيت در عصر خود به اين دو راه حل نايل آمد; در حالى كه چه بسا اين راه حل ها نسبت به اديان ديگر، سارى و جارى نباشند. علاوه بر اين، اين سؤال پيش مى آيد كه به چه دليل كتاب مقدس، متشابه و علم جديد، محكم تلقّى گرديد و علم قرينه ى تفسير متن دين واقع شد؟

; به ويژه اين كه علم، نتيجه ى قطعى و يقينى را به ارمغان نمى آورد تا بخواهد تفسير ظاهرى را كنار بگذارد. گاليله به راحتى گستره ى دين را به معارف معنوى منحصر مى كند; در حالى كه با مراجعه به متون دينى اسلام، مسائل فراوانى از امور دنيوى ومادى مشاهد مى كنيم و اين نوع راه حل ها در واقع به معناى خارج ساختن رقيب، از ميدان نزاع و چالش است.