کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١١٣

« فونكسيونالسيم، كاركردها را به ساختارها نسبت مى دهد; زيرا معتقد است كه نظم و ترتيب هاى اجتماعى كه جامعه شناسان، ساخت مى دانند، داراى اثرهاى به سامانى هستند كه ناشى از شيوه ى خاص سازمان يافتن اين ساخت هاست ».[٢]

آثار و كاركردهاى پديده هاى اجتماعى و يا گزاره هاى دينى با دقّت و بررسى به دو نوع منشعب مى شود:

برخى از آثار قابل رؤيت و پيش بينى اند; اين ها را كاركردهاى آشكار (manifest functions) مى نامند; و دسته اى ديگر، آثارى هستند كه خود كنش گران نيز از وجود آن ها بى خبر بوده و قابل پيش بينى نمى باشند; اين ها را كاركردهاى پنهان ناميده اند.[٣]

نكته ى قابل توجه ديگر اين كه ساخت ها، هميشه داراى كاركرد مثبت نيستند; چه بسا كاركردهايى كه منفى تلقى شوند، يا ساخت ها و نظام اجتماعى كه فاقد كاركرد و اثر خاصّى باشند.[٤]

بنا بر اين، چه بسيار نهادهايى كه به منظور خاصّى تأسيس مى شوند، ولى كاركرد ديگرى از آن ها ظاهر مى گردد; كاركردى كه در ذهن متوليان آن نبوده است.

گرايش هاى فونكسيوناليستى

فونكسيوناليست ها در يك طبقه بندى، به سه گرايش عمده منشعب مى شوند:

گرايش فونكسيوناليزم مطلق

اين گرايش توسط راد كليف براون و مالنيوفسكى به وجود آمد. مالينوفسكى (١٩٤٢ ـ ١٨٨٤.م) نماينده ى روى كردى است كه ريشه ى نيازهاى نظام هاى اجتماعى را نيازهاى اشخاص مى داند; يعنى به دليل اين كه نيازهاى گسترده ى اشخاص و احتياج هاى ثابت و دائمى افراد، توسط تك تك افراد تأمين نمى شود، به تشكيل نهادهاى اجتماعى اقدام مى كنند.

بنا بر اين مالينوفسكى از انفرادى ترين پديده ها، مانند پديده ى مرگ، تحليل جامعه شناختى و كاركردى ارايه مى كند.[٥]

گرايش فونكسيوناليزم جامعه شناختى ـ روان شناختى

اين گرايش توسط مرتن به وجود آمد. تحليل كاركردى در اين نگرش براى تشخيص نيازهاى درونى برخى از گروه ها و بخش هاى اجتماعى از راه يك ساختار اجتماعى خاص تعريف شده است.[٦]

گرايش فونكسيوناليزم ساختارى

كه توسط پارسونز به وجود آمد. وى با پرهيز از فرد گرايى افراطى و جبر گرايى افراطى معتقد است كه خواسته هاى فردى در حصر الگوهاى منسجم، تحت عنوان ايستارهاى ارزشى به لحاظ فرهنگى متعين قرار مى گيرد.[٧]

تفاوت كاركرد جامعه شناختى با كاركرد به معناى فلسفى و دينى اش در آن است كه جامعه شناسان كم تر به حُسن و قبح آثار و كاركردهاى نهادهاى اجتماعى توجه دارند و عمده ى نظر آن ها به مطلق كاركردها معطوف است و اگر به كاركردهاى دين عنايت دارند، از آن روست كه دين، اثرى بر جامعه به عنوان يك مجموعه و كل ذو اجزا و مراتب مى گذارد و خدمتى در تعادل، بقا و قوام جامعه ايفا مى كند; ولى در فلسفه و كلام، اولا، به حسن و قبح كاركردهاى دين توجه مى شود; ثانياً، به مطلق كاركردهاى آشكار دين، اعم از كاركردهايى كه به تعادل جامعه مى انجامد يا نيازهاى فردى و رفتارى را تأمين مى كند، مى پردازد.

روش كاركرد گرايى

روش كاركردگرايى، گزاره ها و باورهاى دينى را از زاويه ى عملى و كاركرد گرايى مورد ارزيابى قرار مى دهد و نگاه معرفت شناسانه و واقع گرايانه به قضايا و جمله هاى دينى ندارد; گرچه هر انسان متديّنى به صدق گزاره هاى دينى اذعان دارد و با يك تلازم منطقى از صدق گزاره هاى دينى به نفع و فايده ى آن ها سوق پيدا مى كند.

توضيح مطلب اين است كه مجموعه ى گزاره هاى دينى به دو دسته انشعاب مى يابند:

نخست، گزاره هايى كه از سنخِ است يا هست و نيست اند; يعنى گزاره هايى كه از امور واقع حكايت مى كنند و اِخبارى اند; دوم، گزاره هايى كه از سنخِ بايد و نبايد و غير حاكى از امور واقعى هستند; اين سنخ از گزاره هاى دينى نيز به دو گروه تقسيم پذيرند:

نخست

بايدها و نبايدهايى كه به اعمال ظاهرى انسان ها تعلق دارند; مانند خوردن، خوابيدن، آشاميدن، نگاه كردن و... اين اعمال علاوه بر فاعل، مشهود ديگران نيز قرار مى گيرند;

دوم

بايد و نبايدهايى كه به اعمال باطنى چون حسادت، عُجب، تقوا، ريا و غيره تعلق دارند.