مبانى تشريع اسلامى(3) - مدرسى، سيد محمد تقى - الصفحة ٥٣ - بخش اوّل تعريف ارزش و خاستگاه مشروعيّت آن

اينكه ميان ارزش و اين واژگان تفاوتهايى وجود دارد كه به خواست خدا پيرامون آنها سخن خواهيم گفت.

سوم- از آن جا كه حقيقتِ ارزش- به نظر ما- اين است هدف انسان مى‌باشد پس آدمى دو هدف در پيش روى دارد: اهداف مقدّس و اهداف مشروع. هدف «مقدّس» همان بيانگر «عقل» آدمى است كه به سوى غيب نظر دارد و بازگو كننده «وجدان» اوست كه عشق به خير و فضيلت، تمام پيكر آن را دربر گرفته است و والاترين تجلّى آن «عبادت» خداى روزى‌رسانِ تدبيرگر است. در حالى كه هدف «مشروع»، همان نيازهاى «مادّى» است كه منافاتى با اين هدف مقدّس ندارد، مانند محبّت امور مادى، از زنان و فرزندان و اموال و ...

در اين بخش، ارزش به «انگيزش» مانند است، زيرا آن نيز همچون انگيزش، اعمّ از مقدّس و مشروع است. ولى انگيزش نيز مى‌تواند غير مشروع باشد (همچون انگيزش ارتكاب جنايت) و بنابراين از ارزش كلّى‌تر (أعمّ) خواهد بود، زيرا ما نمى‌توانيم انگيزش ارتكاب جنايت را، ارزش بناميم.

چهارم- ارزش به ما «معيار»، «ملاك» و «ميزان» مى‌بخشد (اگر چه واژگان گوناگون هستند، ولى مفهوم يكى است). ما با اين معيارها مى‌توانيم امور زير را كشف كنيم:

١- گزينش نزديكترين وسيله براى رسيدن به هدف.

٢- گزينش برترين و بهترين جانشين‌ها در محقّق كردن اهداف، پس اگر دو ابزارِ نزديك به هدف در اختيار ما باشد كه يكى از آن دو از نظر اخلاقى (ارزشى) از ديگرى برتر باشد همان را بر مى‌گزينيم.

٣- داورى بر پديده‌ها و اشياء در اينكه كدام يك نيكوتر و زيباتر است.

٤- داورى بر عملكردها و اينكه كدام يك بهتر و پر اميدتر است.

پنجم- مطرح كردن ويژگى الزام و بايستگى و وجوب در زندگى انسان:

پس «فضيلت» ارزشى است كه آدمى «بايد» بدان آراسته گردد، و «عدالت» ارزشى است «لازم» براى مردم و «نيكوكارى» ارزشى است كه «شايسته» است‌