٢- ترجمه ادب وجيز كه اين هم براى همان محتشم قهستان ساخته شده و طوسى در آن رساله‌اى از ابن مقفع بنام «الادب الوجيز للولد الصغير» را بدستور همان پادشاه بپارسى شيوايى در آورد و نثر او در اين ترجمه تا اندازه‌اى مانند اخلاق ناصرى و از سبك اخلاق محتشمى بسيار دور است. اين هم گفته شود كه متن اين رساله با جستجويى كه شده است بدست نيامد.

در اينكه اين ترجمه از خواجه است شكى نيست و گذشته از تحقيقى كه مرحوم عباس اقبال‌[١] در اين باره كرده است نسخه اصل ما و نسخه بنگال و دو نسخه گزيده دانشگاه و مجلس هم بر اين انتساب گواه ميباشد.

*** ٣- رساله تولا و تبرا كه در آن از اين مسئله بروش فلسفى و بسيار شيوا و شيرين بحث شده و اين رساله را طوسى براى نجيب الدين در قهستان بروش تعليميان ساخته است.

اين را ميدانيم كه بحث تولا و تبرا در كلام و اخبار شيعى امامى و اسماعيلى هست. در كافى كلينى باين بحث برميخوريم بلكه تولا و تبرا نشانه تشيع است. خود طوسى در اخلاق محتشمى (باب ٣ بند ٣١) همه قواعد دينى را بايندو برگرداند.

مگر اينكه خواجه طوسى در رساله تولا و تبرا از رهگذر فلسفى و روانشناسى و خلقى اين مسئله را روشن ساخته است. در كتاب مطلوب المؤمنين منسوب بخواجه هم اين مبحث هست (فصل سوم ص ٤٩- ٥١ چاپ ١٩٣٢ بمبئى) ولى بسيار ساده و كوتاه‌

[١]بنگريد به: ديباچه اقبال بر الادب الوجيز للولد للصغير- شرح حال عبد اللّه بن المقفع فارسى از عباس اقبال آشتيانى چاپ برلين در ١٣٠٦ (١٩٢٧) ص ٣٥.