آگاهى و گواهى: ترجمه و شرح انتقادى رساله تصور و تصديق - حائری یزدی، مهدی - الصفحة ٢٠

جنسى از جزء مادى (ماده خارجيه) آن نوع مركب انتزاع و استخراج مى‌شود و مفهوم فصلى آن از جزء صورى آن (صورت خارجيه) بدست مى‌آيد و بدين‌صورت مأخذ هر يك از جنس و فصل تحليلى در اين مركبات خارجيه ماده و صورت خارجى و عينى آنها خواهد بود [٨].

تقسيم علم‌

اكنون كه معيار تقسيم منطقى بطور كلى و شرائط عمومى آن به تفصيل معلوم گرديد به تقسيم علم به دوگونه معروف خود كه تصور و تصديق است مى‌پردازيم، و برطبق گفته‌هاى پيشين اين تقسيم داخل در انقسامات طبيعى است. بدين‌معنا كه يك واحد جنسى «درك» بطور طبيعى به دو واحد نوعى «درك تصورى و درك تصديقى» متقابل بخش مى‌گردد و بالنتيجه هر يك از اين دو قسم يك واحد نوعى براى مقسم خود بشمار مى‌رود و هيچ‌كدام از اين دو نوع از واحدهاى قراردادى و اعتبارى يا مصنوعى نيست. و بالاتر از همه آنكه اين اقسام و انواع از انواع مركبات خارجيه محسوب نمى‌باشند بلكه از كيفيات بسيطه‌اى هستند كه موجوديت و واقعيت نفس الامرى آنها ذهنى است يعنى از گروه‌

[٨] جنس و فصل در بسائط خارجى «اعتبارى نفس الامرى» است بدين معنى كه چون بسائط مانند رنگها و ساير عوارض جسمانى يا نفسانى ماده و صورت خارجى و عينى ندارند لذا از همان هستى‌هاى عينى آنها هم مفاهيم مشترك را بدست مى‌آوريم و هم مفاهيم اختصاصى را. مشتركات را به جاى اجناس آنها به كار مى‌بريم و مختصات را به جاى فصول. و چون اين مشتركات و مختصات هر دو از يك حقيقت عينى بسيط بدست مى‌آيد از اين جهت در بسائط «ما به الاشتراك» عين «ما به الامتياز» است و هرجا كه ما به الاشتراك عينا همان ما به الامتياز، باشد نشانه قاطعى براى يك واحد تشكيكى است. «رنگ سفيدى» مثلا در اصل رنگ با تمام مشتركات خود كه تمام رنگهاى گوناگون است مشاركت دارد و ما در تعريف آن «رنگ» را به‌عنوان جنس سفيدى به كار مى‌بريم و همين رنگ سفيدى در گونه اختصاصى خود كه نور چشم را پخش مى‌كند از رنگهاى ديگر امتياز مى‌يابد. اما در عين حال همين امتياز نيز از جنس رنگ است و از طبيعت رنگ بيرون نيست. پس سفيدى هم در مشتركات و هم در مختصات خود از يك طبيعت بسيط برخوردار است و ما به الاشتراك آن عينا همان ما به الامتياز است. پس سفيدى هم در جنس مشترك خود رنگ است و هم در فصل خود رنگ مى‌باشد تمام بسائط خارجيه نيز از اين‌گونه «تشكيك خاصى» مى‌باشند.