آگاهى و گواهى: ترجمه و شرح انتقادى رساله تصور و تصديق - حائری یزدی، مهدی - الصفحة ٣٥

تصور با حكم است، همين قاعده تحليلى حكمفرما است و برطبق اين قاعده پيوسته آنها با يك وجود واحد و بسيط تحقق مى‌يابند در عين آنكه در تحليل عقلانى همين هستى واحد به دو معنى اشتراك و اختصاص تفاوت ذهنى پيدا مى‌كنند. و خلاصه آنكه تصديق در واحد هستى خود همان تصورى است كه در هستى حكم تعين و حصول پيدا كرده و با حكم يك واحد از هستى را به‌وجود آورده است و هيچ‌گونه تغايرى ميان هستى عينى حكم و هستى عينى تصور نيست. با خواست خداوند متعال بعد از اين هم در اين زمينه گفت‌وگو خواهيم داشت و توضيح بيشترى خواهيم داد.

- تركيب اتحادى است كه ميان ماهيت و وجود حكمفرمايى مى‌كند. بالاخره تركيب ميان جنس و فصل از نوع تركيب اتحادى است كه از اجزاء تحليلى عقلى تحقق مى‌يابد. اين بدان معنى است كه اين اجزاء تحليلى در خارج از ذهن تنها از يك وجود واحد برخوردارند و جنس و فصل دو وجود انضمامى ندارند. وقتى كه در مركبات خارجيه اين‌گونه تركيب اتحادى حكمفرما باشد، در بسائط خارجيه همچون اعراض اين تركيب اتحادى ميان معنى مشترك و معنى اختصاصى اشد و اكد خواهد بود. «فيلسوف» در اينجا معتقد است كه هر يك از تصور و تصديق نوعى بسيط خارجى براى مقسم خود كه علم است، به‌شمار مى‌رود و بالنتيجه در تصديق تصور و حكم با تركيب اتحادى جنس و فصل، آنهم جنس و فصلى كه در بسائط خارجيه است، آميختگى دارند و تركيب ميان آنها يك تركيب اتحادى است كه جز در اعتبار ذهن اين تركيب دانسته نمى‌شود؛ و حتى اين تركيب به‌سان مركبات خارجيه نيست كه لااقل در خارج از ذهن يك مأخذ حقيقى مى‌توان براى آن با نيروى انديشه دست يازى كرد. يكى از نشانه‌هاى تركيب اتحادى در بسائط خارجيه اين است كه مابه‌الامتياز عين مابه‌الاشتراك است؛ يعنى از همان مأخذ حقيقى كه جنس مشترك به‌دست مى‌آيد عينا از همان مأخذ فصل اختصاصى انتزاع و استخراج مى‌شود.