هم كه مى‌گويند تصور جزء تصديق است، شى‌ء را با نقيض خود تركيب نموده‌اند و گروه سومى كه مدعى شده‌اند كه تصديق غير از تصور بعلاوه حكم نيست تصديق را مجامع و هماهنگ با نقيض خود قرار داده‌اند و معلوم است كه به هيچ‌يك از اين تفسيرهاى ناروا كه مشتمل بر اين توالى فاسده است نمى‌توان تسليم گرديد.

يك توجيه ناموجه‌

عذر برتر از گناه توجيهى است كه شارح مطالع بر اين طرز فكر افزوده است و «سيد شريف» نيز آن را در حاشيه «شرح مطالع» و حاشيه «شرح الرساله» قبول و تأييد كرده است و خلاصه توجيه اين است كه ميگويد:

«اعتبار يك بخش در بخش ديگرى از يك تقسيم منطقى، آنطور هم كه تصور شده محال و نامعقول نيست، زيرا آن تصورى كه در حقيقت تصديق به‌عنوان شرط يا جزء اخذ مى‌شود، مفهوم تصور نيست بلكه مصداق و فرد اين مفهوم است كه به نحوى از انحاء در حقيقت تصديق دخالت ماهوى مى‌يابد.

و آن مصاديق و افراد عبارتند از تصورات سه‌گانه؛ تصور موضوع و تصور محمول و تصور نسبت حكميه، كه به ضميمه حكم يك واحد حقيقى تصديق را به‌وجود مى‌آورند. و اين تصورات چيزهائى هستند كه مفهوم كلى تصور بطور صدق عرضى بر آنها تطبيق و شمول مى‌يابد و هيچ‌گونه محذورى در بين نيست كه يك حقيقتى همچون تصديق به معروضات و مصاديق نقيض خود مقيد يا مشروط گردد.»

سپس نويسنده مزبور براى اثبات اين نظريه به مثالهاى رايجى نيز

- است و انواع و اقسام متقابلات از اين تقابل اصلى سرچشمه مى‌گيرد اما تقابل تصور و تصديق متناقضين نيست.