«حصول» طرفين قضيه با حالت تأليف و آميختگى آنها با يكديگر در ذهن اصل معنى قضيه است. و «تصديق» اين است كه همين صورت تأليفى را كه در ذهن حاصل شده به اشياء عينى تشبيه و تطبيق نمائيم و تكذيب برخلاف اين تشبيه صورتهاى ذهنى به اشياء عينى است.

«محقق طوسى» قدس سره القدوسى در «نقد تنزيل» به اين سخن اعتراض كرده و مى‌گويد:

اينكه او (ابهرى) مى‌گويد: «ما نخست تركيب: «انسان حيوان است» را تصور مى‌كنيم و سپس تصديق را بر آن واقع مى‌سازيم.» لازم است كه مراد وى (ابهرى) را به‌گونه‌اى كه معنى تصديق را تفسير كرده‌اند توجيه نمائيم. معنى تصديق اين است كه «صورتى» از تأليف قضيه (سازمان‌يافته) در ذهن خود حاصل نمائيم و همينكه مى‌گوئيم: «معنى انسان حيوان است»، را تصور مى‌كنيم. اين بدان معنى است كه صورتى از اين مجموعه تأليفى را كه مشتمل بر طرفين قضيه و نسبت تأليفى ميان آنها است به ذهن آورده‌ايم‌ [٣٣].

اگر معنى تصديق صرفا همين حصول صورت تأليفى در ذهن باشد، بايد بدانيم كه هيچ‌گاه ممكن نيست صورتى از اين مجموعه مؤلفه در ذهن حصول يابد مگر اينكه همه اجزاء مجموعه در ذهن حصول يابد. و بدين‌قرار لازم مى‌آيد كه صورت حاصله تأليف (تصديق) پس از حصول صورت همان مجموعه مؤلفه در ذهن (تصور) تحقق يابد. و اين خود به‌

[٣٣] نظر مى‌رسد تا اينجا تفسير محقق طوسى از سخن ابهرى است. و از اين به بعد ايرادى است كه «خواجه طوسى» بر وى آورده و مى‌گويد اين نظريه ابهرى به تحصيل حاصل مى‌گرايد و از اين جهت قابل قبول نيست.