در آيه اول ضمير «فِيها» ظاهرا راجع است به‌ «رَواسِيَ» در صدر آيه و «سُبُلًا» بدل است از فجاج يعنى در كوهها راههاى وسيع قرار داديم تا آنها بمقاصد و مواطن خويش راه يابند در آيه دوم فجاج صفت «سبل» است و مراد از آن وسعت است يعنى تا در زمين براههاى وسيع وارد شويد.

در اقرب گفته: راه وسيع ميان دو كوه فجّ و راه تنگ شعب است.

فجر: شكافتن. «فَجَرَ الْقَناةَ: شَقَّهُ» بعضى قيد وسعت را بآن اضافه كرده‌اند وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى‌ تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً اسراء: ٩٠. گفتند:

هرگز بتو ايمان نياوريم تا از اين سرزمين براى ما چشمه‌اى بشكافى.

فجر و تفجير هر دو متعدّى‌اند و تفعيل براى مبالغه است‌ وَ فَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً كهف: ٣٣. ميان آندو باغ نهرى شكافتيم و جارى كرديم.

صبح را از آن فجر گويند كه شب را ميشكافد (مفردات) ... وَ قُرْآنَ‌ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ‌ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً اسراء: ٧٨. و نماز صبح را بخوان كه نماز صبح مشهود است «فجر» در آيه بمعنى صبح است خواه بمعنى فاعل باشد (شكافنده شب) و خواه بمعنى مفعول (شكافته شده).

گناه را بقول راغب از آن فجور گويند كه پرده ديانت را پاره ميكند عامل آن فاجر است‌ وَ لا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً نوح: ٢٧. جمع آن در قرآن فجر و فجّار است‌ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ‌ كَالْفُجَّارِ ص: ٢٨. أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ عبس: ٤٢.

تفجّر و انفجار: شكافته شدن‌