تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٣ - تفسير توحيد سخن جاويدان انبياء

هدايتم خواهد كرد" (إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ‌).

او در اين عبارت كوتاه هم استدلالى براى انحصار عبوديت به پروردگار ذكر مى‌كند زيرا معبود كسى است كه خالق و مدبر است، و همه قبول داشتند كه خالق خدا است و هم اشاره به مساله هدايت تكوينى و تشريعى خدا است كه قانون لطف آن را ايجاب مى‌كند [١] نظير همين معنى در سوره شعراء از آيه ٧٧ تا ٨٢ نيز آمده است.

*** ابراهيم نه تنها در حيات خود طرفدار اصل توحيد و مبارزه با هر گونه بت‌پرستى بود، بلكه تمام تلاش و كوشش خود را به كار گرفت كه كلمه توحيد هميشه در جهان باقى و برقرار بماند، چنان كه در آيه بعد مى‌گويد:" او كلمه توحيد را كلمه باقيه در فرزندان و اعقاب خود قرار داد تا به سوى خدا بازگردند" (وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ‌) [٢] جالب اينكه امروز تمام اديانى كه در كره زمين دم از توحيد مى‌زنند از تعليمات توحيدى ابراهيم ع الهام مى‌گيرند، و سه پيامبر بزرگ الهى" موسى" ع و" عيسى" ع و محمد ص از دودمان او هستند، و اين دليل صدق پيشگويى قرآن در اين زمينه است.

درست است كه قبل از ابراهيم ع انبياى ديگرى همچون نوح ع با شرك‌

---

[١] طبق اين تفسير استثنا در جمله" إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي‌" متصل است، چرا كه بسيارى از بت‌پرستان منكر خداوند نبودند، بلكه غير او را با او شريك مى‌دانستند، ولى اين احتمال نيز داده شده است كه استثنا منقطع باشد، و" الا" به معنى" لكن" چرا كه تعبير به" ما تعبدون" اشاره به بتها است، زيرا در مورد خداوند اين تعبير معمول نيست (دقت كنيد).

[٢]" عقب" در اصل به معنى پاشنه پا است، ولى بعدا به صورت گسترده‌اى در فرزندان و فرزند فرزندان به كار رفته است.