بسيارى از واجبات نيز به حكم عقل درك مى‌شود. عقل به ما فرمان مى‌دهد كه مصاديق و شاخه‌هاى ظلم را ترك نموده، و مصاديق احسان را انجام دهيم، و در مقابل آن مسئوليت داريم، و خداوند ممكن است انسان را به خاطر تخلّف از حكم عقل مجازات كند. ولى از آيات قرآن مجيد استفاده مى‌شود كه تا خداوند پيامبرى را به سوى قومى مبعوث نكند حتّى به مستقلّات عقليّه هم آنها را مجازات نمى‌كند. و اين نهايت لطف خداست. يعنى حكم عقل را به تنهايى براى مجازات كافى نمى‌داند، بلكه پس از تأييد آن به وسيله حكم شرع حجّت تمام مى‌شود و متخلّفان مستحق مجازاتند.

آيات متعدّدى از قرآن كريم به اين مطلب اشاره دارد، كه در مباحث علمى و كلامى كمتر به آن توجّه شده است. از جمله مى‌توان به آيه ١٥ و ١٦ سوره اسراء اشاره كرد.

توجّه فرماييد:

« «وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى‌ نَبْعَثَ رَسُولًا* وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُّهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيراً»؛ و ما هرگز (قومى را) مجازات نخواهيم كرد، مگر آنكه پيامبرى مبعوث كرده باشيم (تا وظايفشان را بيان كند). و هنگامى كه بخواهيم شهر و ديارى را هلاك كنيم، نخست اوامر خود را براى «مترفين» (وثروتمندان مست شهوت) آنجا، بيان مى‌داريم، سپس هنگامى كه به مخالفت برخاستند و استحقاق مجازات يافتند، آنها را به شدّت درهم مى‌كوبيم».

طبق اطلاق اين دو آيه، تا زمانى كه پيامبرى به سوى قومى فرستاده نشود و آن پيامبر بر آنها اتمام حجّت نكند مجازات نخواهند شد، حتّى نسبت به آنچه كه عقل آنها به خوبى آن را درك كرده است. ضمناً خداوند هنگامى كه اراده مى‌كند جمعيّتى را مجازات كند لشكر آسمان و زمين را بسيج نمى‌كند بلكه يك صاعقه مى‌فرستد (به تعبير قرآن صيحه آسمانى) و همه چيز آنها را خاكستر مى‌كند، يا هفت شبانه روز طوفان سهمگين و وحشتناكى را بر آنها مسلّط مى‌كند تا همه زندگى آنها را بر هم بريزد، يا به زمين كه بسان گاهواره انسان است دستور تكان مختصرى (زلزله) مى‌دهد