سوگندهاى پر بار قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٩٦ - ريشه مشارطه

برنامه چهارمادّه‌اى!

بعضى از بزرگان دستورالعمل چهارمادّه‌اى داده‌اند كه ريشه‌هاى آن در آيات قرآن و روايات معصومان عليهم السلام آمده است، هر چند ايشان اشاره‌اى به اين ريشه‌ها نكرده؛ امّا ما آن را يافته، و همراه با اصل دستورالعمل بيان مى‌كنيم:

١. مشارطه؛ يعنى سالك اوّل صبح كه از خواب بر مى‌خيزد، پس از اقامه نماز صبح، با خود شرط كند كه مرتكب گناه نشود، و در حقيقت، عهد و پيمانى با وجدان خويش ببندد.

٢. مراقبه؛ سپس در طول روز مراقب خويش باشد كه از عهد و پيمانش تخلّف ننموده، ومرتكب گناه و خطايى نشود. و به تعبير ديگر، خود پليس خويش باشد.

٣. محاسبه؛ و در پايان روز و به هنگام خواب، به حساب اعمال و كردار و گفتار خويش در طول روز بپردازد. اگر برخلاف شرط عمل كرده، و مرتكب معصيتى شده، از آن توبه كند. و در مواردى كه موفّق بر طاعت پروردگار شده، شكر آن را بجا آورد.

٤. معاقبه؛ چنانچه پيمان خويش را شكست و آلوده گناه شد، علاوه بر توبه و جبران معصيت با اعمال نيك آينده، نفس خود را سرزنش نموده، و خويشتن را مجازات كند. مثلًا بعضى از چيزهايى كه به آن علاقه زيادى دارد براى چند روز برخود ممنوع كند. محدوديّتى در مشتهيات نفسانى خويش قائل شده، و از اين طريق به مجازات نفس بپردازد، تا در روزهاى آينده به راحتى شرط و پيمانش را نشكند.

ريشه مشارطه:

در روايتى از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم:

«اذا اصْبَحَ ابْنُ آدَمُ اصْبَحَتِ الْاعْضاءُ كُلُّها تَسْتَكْفِى اللِّسانُ انّى‌ تَقُولُ اتَّقِ اللَّهَ فينا فَإِنَّكَ انِ اسْتَقَمْتَ اسْتَقَمْنا وَ انْ اعْوَجَجْتَ اعْوَجَجْنا

؛ صبح كه مى‌شود تمام اعضاى بدن رو به زبان كرده، به او مى‌گويند: اى زبان حواست به ما باشد، اگر تو در راه راست گام بردارى همه ما به دنبال تو در آن راه گام خواهيم برداشت. و اگر بسوى خلاف بروى ما