سوگندهاى پر بار قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٦٨ - تفسير دوم تفسيرى وسيعتر

شب بيدار مى‌مانند، و از سوى ديگر تا نيمى از روز مى‌خوابند وصله‌هاى ناهمگون طبيعتند. تجربه نشان داده كسانى در زندگى خود موفّق هستند كه سحرخيزند و صبح زود كار و فعاليّت خود را شروع مى‌كنند. و آنها كه تا نزديك ظهر مى‌خوابند توفيقى در زندگى نخواهند داشت، بلكه از نظر روحى نيز نشاط كافى ندارند.

آرى! قسم به سپيده صبح كه اعلام بيدار باش، و دعوت به توسعه و كار است.

لازم به ذكر است كه تفسير جامع‌ترى نيز براى آيه مذكور گفته شده، و آن اينكه:

منظور از فجر تمام جرقّه‌هايى است كه در زندگى مادّى و معنوى انسان زده مى‌شود، و فضاى تاريكى را روشن مى‌سازد، نه فقط جرقه سپيده صبح. بنابراين جوان گنهكارى كه در شبهاى قدر ماه مبارك رمضان به احيا و شب‌زنده دارى و راز و نياز و توبه مى‌پردازد، و جرقّه توبه قلب ظلمت زده‌اش را روشن مى‌كند، و در سايه اين نور و روشنايى از اعمال گذشته دست مى‌شويد، و به سمت خداوند حركت مى‌كند، او هم مشمول سوگند مذكور است. و فجر، جرقّه درون قلب او را نيز شامل مى‌شود.

طبق اين تفسير، جرقّه‌هاى اجتماعى كه در شب تاريك ظلم حاكمان ظالم زده مى‌شود، و بيدارى و هوشيارى و قيام و اعتراض و انقلاب مردم را به دنبال دارد، و در نهايت به برچيده شدن نظام ظلم و سياهى منتهى مى‌شود، نيز مشمول بحث ماست.

بنابراين، فجر معناى وسيع و گسترده‌اى دارد، و هر نوع جرقّه‌اى كه در دل سياهى‌هاى مادّى يا معنوى زده شود، و آن سياهى را نورانى كند، شامل مى‌گردد.

«وَلَيَالٍ عَشْرٍ»؛ در طول سال قمرى سه دهه مهم وجود دارد، كه آيه شريفه مى‌تواند اشاره به آنها باشد:

١. دهه اوّل ماه ذى الحجّه كه شرح آن گذشت.

٢. دهه آخر ماه مبارك رمضان، كه برخلاف تصوّر برخى از مردم كه به روزهاى آخر ماه رمضان مخصوصاً پس از بيست و سوم اهميّتى نمى‌دهند، اهميّت فراوانى دارد. تا آنجا كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دستور مى‌دادند در اين ده شب بستر و رختخواب‌