خلاصه درس‌ يكى از اشكال‌هايى كه در مورد عدل الهى مطرح شده، رابطه تقدير الهى با آزادى اراده انسان است. اين اشكال بدين صورت طرح مى شود كه اگر انسان داراى آزادى اراده نيست پس مجازات او چگونه با عدل الهى سازگار است و اگر اراده مستقل دارد، چگونه با توحيد و قلمرو حكومت الهى و بويژه توحيد افعالى سازگار است؟ پاسخ اين اشكال آن است كه هم تصور جبر و هم انديشه تفويض باطل بوده و عقيده صحيح، امر ميان دو امر است؛ بدين معنا كه افعال انسان از يك‌سو، به خداوند مستند مى‌شود؛ زيرا خداوند، انسان را آفريده و ابزار و وسايل حيات را در اختيار او قرار داده است و از سوى ديگر، به انسان مستند مى‌شود؛ زيرا خدا به او اراده و اختيار داده و او با آزادى، اقدام به كار خير يا شرّ مى‌كند و در نتيجه، استحقاق پاداش يا كيفر پيدا مى‌كند و اين منافاتى با عدل الهى ندارد.
درباره مجازات‌هاى اخروى چنين اشكال شده كه تناسبى ميان جرم و مجازات وجود ندارد و اين مخالف عدل است. پاسخ آن است كه رعايت تناسب، مربوط به كيفرها و مقرّرات جزايى در جامعه‌هاى بشرى و اين دنياست، اما در مورد مجازات‌هاى آخرت، نوعى رابطه علّيت ميان اعمال نيك و بد و پاداش و كيفر آنها وجود دارد و بلكه آخرت، تجسّم عينى اعمال ما در دنياست. از اين جهت، تناسب جرم و مجازات معنا ندارد.
پرسش‌ مبدا شناسى ١٣٢ خدا ديده نمى‌شود ص : ١٣١ ١- مفهوم قضا و قدر را توضيح دهيد.
٢- چگونه نظام تكوين و تشريع بر اصل آزادى و اختيار انسان استوار است؟
٣- منظور از «امر بين‌الامرين» و رابطه اراده انسان با اراده خدا چيست؟
٤- رابطه پاداش و مجازات در قيامت با اعمال انسان، چه نوع رابطه‌اى است؟