مبدا شناسى - کریمی، جعفر - الصفحة ١٠٢

رعايت استحقاق‌ها در افاضه وجود و امتناع نكردن از افاضه رحمت به آن‌چه امكان وجود يا كمال وجود دارد. موجودات در نظام هستى از نظر قابليت‌ها و امكان فيض‌گيرى از مبدأ هستى، با يكديگر متفاوتند. هر موجودى در مرتبه‌اى است و از نظر قابليت استفاضه، استحقاق خاص خود را دارد. ذات مقدس حق، كه كمال مطلق، خير مطلق و فيّاض على‌الاطلاق است، به هر موجودى آن‌چه را كه براى او ممكن است از وجود و كمال وجود عطا مى‌كند و امساك نمى‌نمايد. حكيمان الهى، صفت عدل به اين معنا را براى خداوند اثبات مى‌كنند. آنان معتقدند كه هيچ موجودى به خدا حقّى پيدا نمى‌كند كه دادن آن حق «انجام وظيفه» و «اداى دين» شمرده شود و خداوند از آن جهت عادل شمرده شود كه به‌دقّت تمام، وظايف خود را در برابر ديگران انجام مى‌دهد، بلكه عدل خداوند، عين فضل و عين جود اوست؛ يعنى، خداوند فضلش را از هيچ موجودى در هر حدّى كه امكان تفضّل براى آن موجود باشد، دريغ نمى‌دارد. و اين است معناى سخن حضرت على (ع) كه فرمود: «حق، يك طرفى نيست. هر كس برعهده ديگرى حقى پيدا مى‌كند. تنها ذات احديّت است كه بر موجودات حق پيدا مى‌كند و موجودات در برابر او وظيفه و مسؤوليت پيدا مى‌كنند، اما هيچ موجودى بر او حق پيدا نمى‌كند.» «١» منظور از عادل بودن خدا اين است كه استحقاق و شايستگى هيچ موجودى را مهمل نمى‌گذارد و به هر كس، هرچه را استحقاق دارد، مى‌دهد. «٢» قرآن مجيد مى‌فرمايد:
قالَ رَبُّنَا الَّذى‌ اعْطى‌ كُلَّ شَىْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى‌ «٣» (حضرت موسى (ع)) گفت: پروردگار ما همان كسى است كه به‌هر موجودى، آن‌چه را لازمه آفرينش او بوده داده، سپس هدايت كرده است.
وَ ما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً «٤» و عطاى پروردگارت هرگز (از كسى) منع نشده است.