نبوت از ديدگاه قرآن و روايات - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٢٦
وضع محيط و آداب و رسومى كه در آن متداول است نيز، نقش مهمى در تعيين معيار قضاوت وجدان دارد؛ با رواج يك كار زشت و غلط، قبح آن در نظر افراد اجتماع از بين مىرود و وقتى عقل قبحى براى آن كار قائل نبود، وجدان هم نسبت به فاعل آن، قضاوتى به مجرم بودن نداشته و سرزنش هم نمىكند. عادات شخصى نيز همين اثر را دارند؛ افرادى كه پىدر پى مرتكب جنايات مىشوند، در دفعه اول ممكن است وجدانشان به شدّت متأثر و ناراحت گردد؛ چون زشتى كار مسلم و قطعى است ولى بطور مسلم اين ناراحتى در دفعات بعد به تدريج كمتر مىشود و به جايى مىرسد كه اين عادت به قدرى در روح آنها رسوخ مىكند كه هنگام ارتكاب جنايت هيچگونه ناراحتى احساس نمىكنند؛ زيرا بر اثر تكرار عمل، قبح آن در نظر عقل از بين مىرود و در نتيجه وجدان هم داورى نداشته و سرزنشى نمىكند. «١» نتيجه اين كه قضاوت وجدان در اثر اشتباهات فكرى يا تأثير محيط و عادات و رسوم، ممكن است غير واقعبينانه باشد.
كاستيها و محدوديّت وجدان هر چند وجدان، خوبيهايى دارد. لكن با تحقيق درباره آن به كمبودها ومحدوديتهاى آن پىمىبريم. و آنها عبارتند از:
الف- فريب وجدان:
بسيار ديده مىشود كه انسان سر وجدان خود كلاه مىگذارد و او را مىفريبد؛ به اين ترتيب كه ما در عين اين كه زشتى عملى را در اعماق عقل خود دريافتهايم و به آن ايمان داريم ولى براى فرار از سرزنش وجدان، توجيه و تفسيرى براى آن تراشيده و مطلب را در برابر وجدان خود وارونه نشان مىدهيم و چنين وانمود مىكنيم كه عملمان، صحيح و پسنديده است. از «ترومن» رئيسجمهور اسبق امريكا نقل مىكنند كه در توجيه فرمان انداختن بمبهاى اتمى روى دو شهر ژاپن در جنگ جهانى دوّم و كشتن هزاران نفر بىگناه