درس دوّم: وجدان به جاى مذهب‌ بر لزوم بعثت پيامبران ايراد شده كه در درون ما نيروى مرموزى به نام وجدان هست كه ما را از دين و انبيا بى‌نياز مى‌كند، چون اين نيروى درونى، در همه حال بر اعمال ما نظارت دارد، ما را به انجام وظايف انسانى تشويق مى‌كند، از ظلم و ستم و كارهاى خلاف اخلاق باز مى‌دارد و هرگاه انسان مرتكب خلافى گردد، او را به محاكمه كشيده و مجازات مى‌كند. مجازات وجدان، مجازات روحى دردناكى است كه انسان را به شدّت از درون ناراحت كرده و ملامت مى‌كند و گاهى چنان شديد است كه انسان را ديوانه يا بيمار مى‌كند و يا وادار به خودكشى مى‌نمايد. اگر اين نيرو در همه افراد پرورش داده شود، همان اثر مبانى مذهبى را خواهد داشت و اين پيامبر باطنى، كار پيامبر خارجى را انجام خواهد داد. «١» ژان ژاك روسو گفته:
«وجدان غريزه فناناپذير خدايى، نداى آسمانى، راهنماى مطمئن افراد، هوشيار و آزاد و داورى درستكار و نيك‌انديش است. «٢»» و منتسكيو گفته:
«هميشه قضايا را قبل از تصميم به محكمه وجدان تسليم نماييد؛ وجدان راهنماى بى‌نظير و قاضى بى‌طرفى است.» «٣» خلاصه با قبول چنين نيروى قوى و راهنمائى كننده‌اى كه همه انسانها آن را در خود